تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : سعيد حاتمي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد مهدي نوريان-دکتر اسحاق طغياني

تاريخ دفاع : 29/4/84

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : -

سيماي جامعه در شعر سنايي

چكيده

ادبيّات آينهّ اجتماع است ، اين سخن به اين معني است كه واقعيّات و تحوّلات اجتماعي و فرهنگي ، بصورت نما ها و بازتابهاي عيني و واقعي ، اما جزئي و پراكنده ، در آثار ادبي كم و بيش يافت مي شود . با جمع آوري، تنظيم ، توصيف و تحليل اين بازتاب ها ،مي توان سيمايي دقيق ،جامع و واقعي را از حيات اجتماعي هر دوره از تاريخ ارائه نمود . از سوي ديگر، درك معاني و دقايق آثاري ادبي ، خصوصا شاهكار ها و شناخت شخصيّت و زندگي آفرينندگان اين آثار ، بدون آشنايي با محيط و اجتماعي كه در آن پديد آمده و به كمال رسيده اند ، امكان پذير نيست ، زيرا بديهي است كه طرز نگرش و ذوق و شعور خالق هر اثر ادبي ، تا حدّ زيادي تابعي از اوضاع فرهنگي و اجتماعي محيط زندگي اوست ؛ بنا بر اين، اوّلاً هر اثر ادبي در هر دوره اي از زمان مي تواند شاهراهي باشد كه محقّق را به مقصد شناخت اجتماع و فرهنگ آن مي رساند چون آثار ادبي تصاويري از واقعيّات اجتماعي و فرهنگي را در خود نهفته دارند ، تصاويري كه بايد به آن ها به چشم اسنادي ارزشمند ، موثّق و منحصر به فرد نگريست ، آنها را را گرد آورد و در كنار هم نهاد تا به پيكري زنده و با نشاط از حيات اجتماعي روزگار خويش بدل گردند .ثانياً شناخت اجتماع و فرهنگ آن كه محصول اين تحقيق است ، خود راهي مي گشايد بسوي درك دقايق و معاني آثار ادبي و شناخت شخصيّت و زندگي آفرينندگان آنها .از آنچه گفتيم روشن مي شود كه تحقيق در جنبه هاي اجتماعي و فرهنگي آثار شعرا و نويسندگان بزرگ ،كاري است مفيد و ارزشمند كه متأسّفانه ادبا و محقّقان ايراني كمتر بدان پرداخته اند .

در ميان شعراي بزرگ تاريخ ايران ، سنايي غزنوي ، شاعر مشهور قرون پنجم و ششم هجري ، موقعيّتي ممتاز دارد ؛ نه تنها از اين جهت كه ميراث ذوق و قريحة او طيّ قرن هاي متمادي بر تحوّل و تكامل شعر عرفاني فارسي، تأثيري عميق و قاطع بر جاي نهاده است ، بلكه از اين جهت كه او نماينده بر جسته شعر اجتماعي در ادبيات كلاسيك فارسي نيز هست ، كسي كه شعر فارسي خصوصا قالب قصيده را تجلّي گاه عاليترين و هنر مندانه ترين نمونه هاي نقد اجتماعي ساخت . اين بخش از آثار او حقيقتاً مانند آينه اي است كه اوضاع و احوال سياسي ، اجتماعي و فرهنگي جامعه را به وضوح نشان مي دهد . آثار سنايي در عرصة گسترده ادبيات فارسي ، از نظر تصاوير و بازتابهاي اجتماعي و فرهنگي ، از چنان غنا و جامعيّتي بر خوردار است كه در ميان صد ها اثر ادبي نگارش يافته در طول بيش از ده قرن تاريخ ادبيات ايران ، بزحمت مي توان نظيري براي آن يافت . آثار سنايي را بايد دايره المعارف اجتماعي و فرهنگي مشرق ايران در قرون پنجم و ششم هجري دانست.

نگارندة اين رساله تمام اين باز تابها و تصاوير را از عرصة گستردة آثار اين شاعر جمع آوري و با توجّه به مهمترين ابعاد و مقوله هاي اجتماعي و فرهنگي ، دسته بندي كرده است ،و با توصيف و تحليل اين بازتابها و تصاوير، با استفاده از دهها منبع و مأخذ معتبر ،سيمايي دقيق و جامع از اجتماع عصر سنايي را در معرض ديد خوانندگان نهاده است . از اين گذشته ، براي تأييد ، تقويت و تكميل اطلاعات مندرج در آثار سنايي و نتايج حاصل از آنها ، شواهدي هم از آثار ديگر شعرا و نويسندگان مشهور ايراني ، مخصوصاً شعراي خراساني قرون پنجم و ششم هجري ارائه نموده است .به تصوّر نگارنده اين رساله نه تنها براي تحقيقات تاريخي و جامعه شناسي در قرون پنجم و ششم هجري ، منبعي غني و موثّق است ، بلكه به فهم معاني و دقايق سخن سنايي و شناخت ابعاد مختلف زندگي و شخصيّت او نيزكمك شاياني مي‌كند .