تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 16/12/78

رشته و گرايش : جغرافياي انساني - برنامه ريزي شهري

استاد مشاور : دکتر سيروس شفقي

نام و نام خانوادگي : علي زنگي آبادي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر هوشنگ طالبي-دکتر محمود هدايت

تحليل و سازماندهي ساختار فضايي شاخصهاي توسعة شهري در شهرهاي بالاي صد هزار نفر ايران

چكيده

تعريف مسأله:  براي شناخت ،‌ تحليل و سازماندهي شاخصهاي توسعة شهري در ايران بايد عوامل مؤثر در توسعة پايدار شهري را مورد شناسايي و بررسي قرار داد . دستيابي به اين امر مهم بدون مطالعه همه جانبة شاخصهاي توسعه در تمامي آحاد و شناخت مناطق وشهرهاي ورا توسعه ، فرا توسعه ، ميان توسعه ، فرو توسعه و برقراري عدالت درون منطقه‏اي و برون منطقه‏اي و عدالت دورن نسلي و برون نسلي امكانپذير نيست و مطالعة حاضر، تلاشي است براي دستيابي به اين منظور،‌ لذا بررسي و تحليل همه جانبة علل توسعه و عوامل مؤثر بر نظام توسعة شهري در ايران و نيز توجه به عوارض سوء و نابسامانيهاي شهري به وجود آمده در فضاي شهرهاي بالاي 100 هزار نفري كشور، مورد مطالعه قرار گرفته است.

اهداف پژوهش : 1- تحليل ساختار فضايي شاخصهاي توسعه شهري در شهرهاي بالاي صد هزار نفر كشور. 2- كمك به توزيع بهينة جمعيت،‌فعايت ، تأسيسات و خدمات رفاهي در گسترة شهرهاي ( بالاي صد هزار نفر كشور) به منظور دستيابي به عدالت اجتماعي (كاربردي)3- حركت در جهت ساماندهي ساختار اقتصادي كانونهاي شهري پرجمعيت (كاربردي) 4- تهية‌ مجموعه‏اي از انديشه‏ها و شناختها‌،‌ توجهات و خواسته‏ها،‌استراتژيها و سياستها، از طريق روشهاي علمي در تحليل و نتيجه گيري ، به منظور ارائه راهكارهاي بهينة شهرسازي و متناسب با برنامه‏ريزي منطقه‏اي و ملي ( كاربردي و راهبردي) 5- شناخت مشكلات و مهار متغيرهاي قابل كنترل و بهينه يابي شاخصهاي توسعة شهري. بنابراين هدف عمده و نهايي از تحليل و سازماندهي ساختار فضايي شاخصهاي توسعه شهري،‌ عبارت است از: شناخت ابعاد مختلف شاخصهاي توسعة شهري به منظور رسيدن به الگو، معيارها و ضوابط متناسب و قابل قبول براي برنامه‏ريزي كاربردي توسعه شهري در شهرهاي بالاي صد هزار نفر ايران.

كاربرد نتايج تحقيق : كاربرد نتايج تحقيق حاضر عبارت است از :‌1- امكان سنجي توانهاي محيطي ،‌ جمعيتي – اجتماعي،‌ اقتصادي  وفضايي- كالبدي ، كانونهاي شهري محروم براي بهره‏مندي از سطوح بالاتر شاخصهاي توسعة شهري. 2- دستيابي به اهداف برنامه‏هاي عمــــــــراني ( برنامه‏هاي پنج ساله ). 3- جايگزين سازي تفكر برنامه ريزي منطقه‏اي به جاي برنامه‏ريزي شهري. 4- كاهش اختلاف سطح توسعة اقتصادي – اجتماعي جامعه شهري و روستايــي . 5- سطح بندي و تعيين مناطق همگن از جهت درجة توسعه يافتگي با توجه به شاخصهاي جغرافيايي كالبدي ،‌ اقتصادي،‌ اجتماعي و فرهنگي. 6- ارائه راهبردهاي اجرايي به منظور ايجاد فرصتهاي شغلي در كانونهاي زيستي محروم. 7- تلاش براي تغيير جهت انتقال درآمد و توانهاي اقتصادي از شهرهاي درجه يك و كلانشهرهاي ملي به شهرهاي محروم، به منظور دستيابي به تمركز زدايي از شهرهاي بزرگ. 8- بهينه يابي الگوي توزيع شاخصهاي توسعه شهري در ايران و زمانبندي اجراي آن. 9- تلاش براي بهينه سازي توزيع جمعيت و فعاليتهاي اقتصادي، تأسيسات و خدمات در كانونهاي شهري.

فرضيات پژوهش : مي‏توان فرضيات اين پژوهش را به شرح ذيل ارائه نمود:

1-توزيع و پراكنش شاخصهاي توسعة شهري در شهرهاي هم سطح جمعيتي ،‌ نامتعادل به نظر مي‏رسد.

2-با افزايش فاصلة شهرهاي مورد مطالعه از مركز كشور ، ميزان بهره‏مندي از شاخصهاي توسعة‌شهري كاهش مي‏يابد به عبارت ديگر اين دو مقوله رابطة معكوس دارند.

3-سهم جمعيت شهرهاي بالاي صد هزار نفر از كل جمعيت كشور به دليل تنوع و كيفيت شاخصهاي توسعه شهري ،‌ در شهرهاي بزرگتر ،‌ همواره رو به افزايش بوده است.

4-سرانة ساخصهاي توسعة‌ شهري ( در بسياري از شاخصهاي تخصصي و كيفي) در شهرهاي پر جمعيت وضع مناسبتري دارد ( به عبارت بهتر شهرهاي بزرگتر از كيفيت بالاتري در توسعه برخور دارند ).

5-روشهاي تحقيق و فنون پژوهش : مهمترين روشهاي تحقيق اين پژوهش عبارتند از:

1-روش تحليلي . 2- روش همبستگي . 3- روش قياسي . 4- روش توسعه‏اي.

تكنيكهاي مهم استفاده شده : 1- شاخص شدت جاذبه و رسم خطوط همنفوذ (lso-lnfluence). 2- شاخص سازي با استفاده از روشهاي آگزيوماتيك ،‌ 3- شاخص توسعة‌ انساني ،‌ 4- تحليل عاملي ( يا فاكتور آناليز) . 5- تحليل خوشه‏اي سلسله مراتبي و رسم دندوگرام براي طبقه بندي عمودي و واقعي ماتريس‏هاي اطلاعاتي . در نهايت موقعيت و جايگاه توسعه انساني هر شهر را نشان داده و 59 شهر به چهار گروه ذيل تقسيم شده است :

1- شهرهاي ورا توسعه   2- شهرهاي فرا توسعه     3- شهرهاي ميان  توسعه     4- شهرهاي فرو توسعه.

جامعه آماري اين پژوهش را كليه شهرهاي بالاي صد هزار نفر كشور تشكيل مي‏دهد . در اين پژوهش ، ضمن تحليل و سازماندهي ساختار فضايي شاخصهاي توسعه شهري ( شاخصهاي محيطي ،‌اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و كالبدي) در شهرهاي بالاي صد هزار نفر ايران (59شهر) مورد بررسي قرار گرفته ،‌ روابط بين آنها ، مورد تحليل واقع شده ، زمينه و راهكارهاي دستيابي به آينده‏اي مطلوب را تا سال 1400 مورد ارزيابي قرار داده‏ايم.

در اين رساله – كه در سه بخش و 9 فصل تنظيم شده است ،‌ 265 منبع فارسي و 44 منبع لاتين استفاده شده است . توليد و ترسيم 21 نقشه رايانه‏اي 14 نمودار ،‌ 7 دياگرام و 84 جدول آماري و استفاده از 9 نرم‏افزار پيشرفته كامپيوتري و روشهاي آماري پيشرفته ،‌ از امتيازات اين پژوهش به شمار مي‏آيد.

اين رساله با درجه بسيار عالي و نمره 71/19 ( نوزده و هفتاد و يك صدم) دفاع و تأئيد هيأت داوران و اساتيد راهنما و مشاور رسيد.