تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 16/9/79

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر سيد مهدي نوريان-دکتر جمشيد مظاهري

نام و نام خانوادگي : علي محمدي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر اسحاق طغياني

فرهنگ تعريفات مثنوي

چكيده

« فرهنگ تعريفات مثنوي » شامل واژگان ‌، عبارات و موضوعاتي است كه مولانا ، جلال الدين ،‌ محمد بن حسين بلخي ، در سفينة بزرگ مثنوي ،‌ از دريچة ديد خويش ،‌ به تعريف ،‌ توصيف و تأويل آنها اقدام كرده است.

اين فرهنگ علاوه بر حل بسياري از معضلات و مشكلات متن مثنوي و ديگر متون عرفاني از اين دست ، موضوعات تعريف شده در مثنوي را با نگاهي تازه و از افقي ديگر به پژوهندگان مي‏نماياند و از آن جا كه متضمن تعاريف پي در پي است مي‏تواند پويه در گستره‏هاي نامكشوف اين اثر گران سنگ را سبب ساز شود.

موضوعات گرد آمده در اين فرهنگ ،‌شامل حدود سه هزار اصطلاح و واژه است كه به صورت الفبايي منظم و مدون گرديده است.

روش تدوين فرهنگ : نسخة« رينولد . ا. نيكل سون چاپ مؤسسه انتشارات اميركبير تهران سال 1363 » كه يكي از معتبر ترين نسخه‏هاي موجود مثنوي است ،‌ منبع و مرجع ضبط تعاريف بوده است . در اين جهت ،‌شش دفتر مثنوي به دقت خوانده شد و موضوعاتي كه مورد تعريف قرار گرفته بود، در بالاي فيش‏ها به صورت جداگانه ،همراه بيت يا ابيات ،با شماره‏ي صفحه و شماره‏ي دفتر مثنوي ،ضبط گرديد. سپس موضوعات پراكنده در فيش‏ها ،با توجه به حروف الفبا ،فراهم آمد و پس از آنكه درفرهنگ مذكور ،تدوين گرديد.

به عنوان مثال ،تمام تعاريف واژه‏ي «عاشق» كه در شش دفتر مثنوي ،به صورت پراكنده مورد تعريف و توصيف قرار گرفته است ،در اين فرهنگ ذيل همين نام جمع مي‏گردد .وقتي تعاريف يك كاسه شد ،در بازخواني و مقايسه‏ي تعاريف با هم ،پي به پاره‏اي از اهميت‏هاي اين فرهنگ خواهيم برد. در اين راستا نه تنها اصطلاح عاشق ،بلكه تمام تركيبات و مشتقات آن ،هم زير واژه‏ي عاشق ،هم به صورت جداگانه‏ ضبط گرديده است. مثلاً « گريه‏ي عاشق» و « غذاي عاشق» را هم در حرف « ع » مي‏توان يافت هم در  دو حرف « گ »  و « غ».

روش استفاده از فرهنگ به عنوان نمونه براي واژه‎ اعور به حرف الف مراجعه مي‏كنيم . سپس با توجه به حرف‏هاي دوم و سوم ،‌آن واژه را مي‏يابيم كه زير آن نوشته شده است:

اعور آن باشد كه حالي ديد و بس

چون بهايم بي خبر از پيش و پس 4/1710/379

ارقامي كه جلو مصرع دوم است ، 4 نشان گر دفتر مثنوي 1710 نشان‏گر شماره‎ي بيت در دفتر چهارم و 379 نشان‏گر صفحه‏ي نيكل سون است.

علاوه بر تعاريف موجود در مثنوي اين رساله شامل چهار مقاله و يك فهرست موضوعي در مقدمه و تعليقات و فهرستهاي ضروري ديگر در مؤخره است.