تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : محمد مسيبي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسنعلي غيور-دکتر محمدرضا کاوياني

تاريخ دفاع : 4/12/77

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي-اقليم شناسي

استاد مشاور : -

هيدرولوژي و مديريت منابع برف در حوضه سد زاينده رود

چكيده

ريزش برف سنگين از ويژگيهاي مناطق مرتفع عرضهاي ميانه است و ذوب آن بخصوص در بهار يكي از جريانهاي مهم در مناطق وسيعي از جهان است، زيرا ارتباط مستقيمي با تأمين آب و كاربردهاي اين منبع اصلي دارد. اين ويژگي ناشي از اين واقعيت است كه در نواحي كوهستاني عموما 50 درصد از كل جريان آب و در بعضي نواحي بيش از 95 درصد سهم منابع آب ناشي از ذوب برف مي‏باشد.

ارائه راهبردهاي مناسب تخصيص منابع مقابله با فرسايش، سيلاب و كاهش خطرات ناشي از حركات زمين و رانش آن در نواحي كوهستاني نظير حوضه سد زاينده‏رود كه بخش عمده‏اي از ريزشهاي جوي آن را به صورت منجمد مي‏باشد بدون مطالعه جامع منابع برف ممكن نيست.

براي برآورد ريزشهاي منجمد حوضه با توجه به مطالعات پژوهشگران خارجي و ايراني ار دماي سطحي كمك گرفته شده و با استعانت ار آمار همرمان دما و بارندگي ايستگاه كوهرنگ و آب معادل برف ايستگاههاي برف سنجي سطح حوضه دماي آستانه ريزشهاي برفي 2 درجه سانتيگراد تعيين شد.

روش درجه – روز براي محاسبه ذوب برف حوضه سد زاينده رود با استعانت از مطالعات ميداني و روش موازنه انرژي مورد ارزيابي و واسنجي قرار گرفت و ضرايب آن به صورت روابط 1 تا 6 اصلاح شد.

M = 1.58 ( Tmean + 4.93 ) + 0.51                                                     (1

M = 1.76 ( Tmax - 1.95 ) + 0.51                                                       (2

M = 2.482 ( Tmean + 4.28 ) + 0.51                                                   (3

M = 3.132 ( Tmax - 1.44 ) + 0.51                                                     (4

M = 3.292 ( Tmean + 3.48 ) + 0.51                                                   (5

M = 4.132 ( Tmax - 5.95 ) + 0.51                                                     (6

متذكر مي‏گردد روابط 1 و 2 براي محاسبه ذوب برف در ماههاي ژانويه و فوريه،‌روابط 3 و 4 براي محاسبه ذوب برف در ماه مارس و روابط 5 و 6 براي برآورد ذوب برف در ماههاي آوريل و مه پيشنهاد مي‏گردد.

براي مطالعه منابع برف حوضه سد زاينده رود علاوه بر رعايت جنبه‏هاي تئوري و علمي پژوهش،‌از پرسشنامه و استخراج نتايج آن استفاده شد. بعلاوه از مشاهدات ميداني و پايش 50 نقطه به مدت سه سال در سطح حوضه بهره گرفته شد. نتايج حاصل از مطالعات و پژوهشهاي ميداني به طور اجمال عبارتند از :

دماي هوا در دامنه‏هاي شمالي و جنوبي در فصل زمستان به شدت از شيب زمين تبعيت مي‏كند. اين ارتباط در فصول بهار و پائيز كمتر است به عنوان مثال اختلاف دماي دامنه‏هاي شمال و جنوبي با شيب حدود 55 درجه در ارتفاع يكسان در فصل زمستان حدود 5/1 درجه و در فصول پائيز و بهار حدود 3/1 درجه سانتيگراد مي‏باشد.

شيب كاهش دما در فصل زمستان به ازاي افزايش ارتفاع در هر 100 متر در دامنه‏اي جنوبي 62/0 و در دامنه‏هاي شمالي 64/0 درجه سانتيگراد مي‏باشد. اين وضعيت در بهار و پائيز به ترتيب برابر 6/0 و 63/0 درجه سانتيگراد مي‏باشد.

بطور متوسط در فصل زمستان دامنه‏هاي جنوبي نسبت به دامنه‏هاي هم ارتفاع در شمال 5/1 درجه گرمترند. البته در شيبهاي تند اين رقم تا دو درجه افزايش مي‏يابد و در شيبهاي آرام تا 5/0 درجه سانتيگراد كاهش مي‏يابد. وضعيت مزبور در فصول بهار و پائيز حدود 2/1 درجه سانتيگراد مي‏باشد. البته پوشش دامنه‏ها و ساختار زمين شناسي نيز در اين مورد بي تأثير نيستند.

احتمال ريزش برف در ارتفاعات حوضه از اوايل مهرماه وجود دارد و ريزش آن تا آواخر ارديبهشت ماه در قلل ارتفاعات غير محتمل نيست و خطر يخبندان و سرمازدگي محصولات نيز از اوايل مهرماه تا اواسط ارديبهشت ماه وجود دارد.

بين مرز برف در دامنه‏هاي شمالي و جنوبي حدود 100 متر اختلاف ارتفاع وجود دارد و برف دامنه‏هاي جنوبي حدود يك ماه زودتر از دامنه‏هاي شمالي هم ارتفاع خود ذوب مي‏گردد.

ارتفاع ريزشهاي منجمد حوضه با توجه به سمت،‌ جهت و ارتفاع حوضه بين يك تا 10 متر در سال نوسان دارد و در حوضه الحاقي كوهرنگ برف پهنه‏هاي دائمي در ارتفاعات بيش از 3500 متري ديده مي‏شود.

درصد ريزشهاي منجمد با افزايش ارتفاع رابطه مستقيم دارد و عموماً از ارتفاع 2800 متري به بالا تمام ريزشهاي جوي ماههاي دسامبر،ژانويه ‌فوريه و مارس به صورت برف مي‏باشد.

ذوب برف در زمينهاي شخم شده و ناهموار كشاورزي بيشتر از زمينهاي دست نخورده است در اينگونه زمينها ميانگين برف آبشدگي روزانه 42/1 برابر متوسط ذوب برف روزانه حوضه مي‏باشد. و ذوب برف روزانه در اطراف برونزدهاي سنگي حدود 47/0 ميليمتر بيشتر از نواحي ديگر است.