تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 26/4/79

رشته و گرايش : جغرافياي انساني - برنامه ريزي شهري

استاد مشاور : دکتر حسن بيک محمدي

نام و نام خانوادگي : مسعود تقوايي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيروس شفقي-دکتر احمد مجتهدي

تحليلي بر تغييرات نظام شبكه شهري و روشهاي متعادل سازي آن به منظور برنامه ريزي شهري و منطقه اي در ايران

چكيده

الگوي حاكم بر نظام شبكه شهري در ايران تا قبل از سال 1300 هجري شمسي الگويي سحابي يا كهكشاني بود ،‌ در اين سيستم شهرهاي كوچك و روستاها با شهرهاي بزرگ و مركزي در هر منطقه ارتباط دو سويه داشتند و بازار اقتصاد روستايي و كشاورزي در اين چرخه به حركت در مي‏آمد اما از سال 1300 به بعد با رشد نظام سرمايه‏داري در ايران و جايگزين شدن مازاد اقتصاد حاصل از صادرات نفت و انباشت آن در شهرهاي بزرگ و خصوصاً تهران ،‌ رابطه دو سويه شهرها و روستاها به يك رابطه يك طرفه تغيير يافت و الگوي حاكم بر نظام شبكه شهري به شكل زنجيره‏اي مبدل گرديد.

پيامد اين مسئله رشد بي رويه شهر تهران ، عدم تعادل منطقه‏اي ،‌ مهاجرت روستائيان ، حاشيه نشيني ،‌ از بين رفتن محيط زيست ، آلودگي ، پايين آمدن سطح رفاه و زندگي در جوامع شهري بود بطوري كه براساس ارزيابي‏هاي كمي الگوي نخست شهري و پديده ماكروسفالي بر نظام شهري كشور حاكميت دارد.

مطالعه اين موضوع از آنجا حائز اهميت است كه امروزه برنامه ريزان سعي دارند تا با مردم برنامه‏ريزي كرده و دانشمندان و محققين شهري و منطقه‏اي بر يك نظام سلسله مراتبي كارآمد كه بتواند نو آوريها و شاخصهاي كالبدي اختيارات ، قدرت و خدمات به تعداد زيادتري از شهرها و در بين تمامي طبقات شهري را پيشنهاد نموده و اعتقاد دارند كه از اين طريق توسعه همه جانبه كشور از درون و بيرون ، ‌از بالا و پائين و در سطوح ملي ،‌منطقه‏اي و محلي امكانپذير خواهد شد. علاوه بر آن ارزيابي و تجزيه و تحليل تغييرات نظام شهري كشور به منظور بررسي پيامدهاي سياستهاي اعمال شده و راهبردهاي جايگزين در هر دهه امري ضروري به نظر مي‏رسد.

بر اين اساس اين پايان نامه اهداف زير را دنبال مي‏كند:

-آگاهي از چگونگي پيدايش شهرها و گسترش فرهنگ شهر نشيني در ايران -چگونگي تأثير عوامل طبيعي بر مكان گزيني شهرها – مطالعه سياستهاي شهر گرايي و شهر نشيني و تحولات ناشي از آن – بررسي نظام شبكه شهري – ارزابي وضعيت شبكه شهري و تجزيه و تحليل مدل و طرحها و ارائه راهبردهاي متعادل سازي شبكه شهري در ايران ، براي اين منظور اين پايان نامه در غالب 3 بخش و 13 فصل ( بخش اول 3 فصل ،‌ بخش دوم 9 فصل و بخش سوم ارائه راهبردهاي متعادل سازي و نتايج) تدوين شده و از 2350 منبع 109 جدول ،‌ 55 نمودار و 10 نقشه تشكيل مي‏شود.

تكنيكهاي مطالعه عبارتند از روشهاي آماري يك متغيره ،‌دو متغيره و چند متغيره اعم از فراواني نسبي ،‌شاخص مركزي ميانگين ،‌انحراف معيار ،‌ضريب همبستگي ، منحني لورنز ، ضريب جيني ، ضريب انحراف ، قانون مرتبه – اندازه ،‌روش ژرژشابو و بوژوگارنيه ،‌آناليز تاكسونومي ، شاخص توسعه انساني و سيستم اطلاعات جغرافيايي (ILWIS,ARC/INFO) و نرم افزار كامپيوتري SPSS همچنين در انجام اين پژوهش تركيبي از روشهاي تاريخي ،‌ توصيفي ، همبستگي ،‌تحليلي ،‌توسعه‏اي و علي بكار گرفته شده است.

با بررسي نظام شبكه شهري ايران در سالهاي 35 ، 45 ،‌ 55 ، 65 ، 75 به اين نتيجه مي‏رسيم كه طي سالهاي ياد شده اين نظام نامتعادل بوده و به سمت تعادل نيز هدايت نشده است . اين مسأله در مورد نظام شهري در مناطق و در سطوح استاني نيز صادق مي‏باشد و علاوه بر آن مسأله عدم تعادل در تمامي طبقات شهري نيز وجود دارد . بنابر اين براي متعادل سازي شبكه شهري در ايران مي‏بايست از مجموعه‏اي از روشها ،‌ همچون استراتژي عدم تمركز ، مديريت كارساز مادر شهرها ،‌توسعه و گسترش شهرهاي متوسط ، كوچك و روستا شهرها ،‌ توزيع و باز توزيع فعاليتهاي اقتصادي و صنعتي ،‌ايجاد شهرهاي جديد و توسعه و برنامه ريزي روستايي سود برد و به بررسي مسأله و انطباق اين روشهاي در سطوح منطقه‏اي و استاني اقدام نمود.