تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : يوسف اسماعيلي زاده

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد مهدي نوريان- دكتر علي اصغر باباصفري

تاريخ دفاع : 18/6/87

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر محمود براتي

مقدمه، تصحيح و تحشية مثنوي سليمان و بلقيس و ديوان حياتي گيلاني

چكيده

دوران حکومت گورکانيان از دور ه هاي پر بار براي زبان و ادب فارسي است . پادشاهان و شاهزادگان ادب دوست اين سلسله، يکي از دلايل تأثير گذار مهاجرت شاعران ايراني به هند بودند . کمال الدين حياتي گيلاني از شاعران اواخر قرن ده و اوايل قرن يازدهم هجري ، يکي از خيل شاعران راهي هند بود . او در جواني به تجارت مي پرداخت . در هند به پايمردي حکيم ابو الفتح گيلاني به در بار اکثر امرا راه يافت و منظور نظر آنان گرديد . حياتي از شاعران متنعّم بود. به منصب هزاري دست يافت . سر انجام در 1028 ق درگذشت.

تذکره نويسان سه اثر از حياتي گيلاني ذکر کرده اند . نخست ديوان اشعار که بنا به گفتة اکثر تذکره نويسان هفت هزار بيت بوده است. آن چه که امروزه در دست است کمتر از اين مقدار مي باشد. ديوان او شامل قصايد، غزليات، قطعات، ترکيب بند، رباعيات و مثنوي است. حياتي شاعري است غزل سرا ، اما در ديوان او قصايدي در مدح پيامبر اکرم ( ص ) جلال الدين اکبرشاه ، نور الدين جهانگير ، عبد الرحيم خان خانان و ابو الفتح گيلاني ديده مي شود .کامل ترين نسخة ديوان شاعر در کتابخانة ملک نگهداري مي شود. نسخه ديگري در هند موجود است. اثر ديگر حياتي ، ضميمة تغلق نامة امير خسرو دهلوي است که به دستور جهانگير به نظم کشيد و به پاداش آن، جهانگير او را به زر سنجيد . برخي به اشتباه اين ضميمه را به حياتي کاشي منسوب کرده اند. مثنوي سليمان و بلقيس، اثر ديگر حياتي گيلاني است که آن را در در بحر هزج و در 3148 بيت به نام جهانگير سروده است. نسخه اي از اين مثنوي در کتابخانة ملک موجود است که آغاز آن افتادگي دارد و از" قسمت مهماني کردن سليمان موجودات را "شروع مي شود . حياتي در اين مثنوي سعي کرده است که از اسرائيليات استفاده ننمايد . بنا بر اين مثنوي او خالي از خرافاتي است که در کتب قصص ديده مي شود . نکتة ديگر اين که حياتي در سرايش سليمان و بلقيس از منابع متعدد استفاده نموده است. پاره اي از اطّلاعات موجود در مثنوي حياتي در کتب قصص الانبياء و تاريخ و تفسير ديده نمي شود . شايد از کتبي بهره برده است که امروزه ما بدانها دسترسي نداريم و يا از داستانهايي که در بارة سليمان در بين مردم مشهور بود تأثير پذيرفته است . علاوه بر اين آثار ، بايد از نامه‌هاي حياتي و نوشته هاي منثور او نام برد . که به دوستان و آشنايان خود نوشته است . سر نوشته هاي مثنوي سليمان و بلقيس و ضميمة تغلق نامه نيز احتمالاً از حياتي است.

اين رساله کوششي است در جهت شناسا ندن زواياي گوناگون زندگي وآثار شاعر. در مقدّمة مفصّل رساله تلاش شده است که جوانب مختلف زندگي ، احوال و آثار شاعر کاويده شود. همچنين مثنوي سليمان و بلقيس با کتب قصص الانبياء، تاريخ و تفاسير تطبيق داده شده است . سپس متن مصحّحي از ديوان و منظومة سليمان و بلقيس ارائه گرديده، پس از آن مقداري از اشعار حياتي که در ديوان وي موجود نيست، از منابع ديگر نقل گرديده است . شرح مختصر نسخه بدل ها، تعليقات ، فهارس از ديگر بخش هاي اين رساله مي باشد.

واژه هاي كليدي: ادبيات دوره گوركاني، حياتي گيلاني، ديوان، مثنوي سليمان و بلقيس