تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : عبدالرحيم قنوات

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر اصغر منتظرالقائم- دکتر محمدعلي چلونگر

تاريخ دفاع : 29/3/87

رشته و گرايش : تاريخ- اسلام

استاد مشاور : دکتر مرتضي نورائي

نقد و بررسي تاريخنگاري محلي ايران در دوره اسلامي تا سده هفتم ق

چكيده

اين پژوهش به بررسي در تاريخنگاري محلي ايران تا پايان سده 7 ق و شناخت عوامل آغاز و استمرار اين سبک تاريخنويسي، مراحل رشد و شكوفايي، انواع و دوره هاي آن پرداخته است. به دليل ماهيت اين تحقيق، شيوه به کار گرفته شده در آن، مطالعه و تحليل استقرايي متون و شيوه بيان مطالب نيز مبتني بر توصيف و تحليل تاريخي است.

بر اساس بررسي هاي صورت گرفته، تاريخنگاري محلي ايران، از سده 2 ق آغاز شد و برخلاف پندار رايج، عامل سياست و تشکيل دولتهاي محلي در گوشه و کنار ايران نقشي مهم در شروع آن نداشت. اين نوع تاريخنويسي تا سده 7 ق در دو رشته کلي ادامه حيات داد: 1. تاريخنامه هاي محلي، 2. فرهنگنامه هاي محلي. تاريخنامه هاي محلي که خود تا پايان سده 7 ق سه دوره مختلف را پشت سر گذاشتند، آثاري هستند که کم و بيش از الگوي کتب تاريخي به معني عام آن، پيروي مي کردند و معمولا در آنها اطلاعاتي در باره جنبه يا جنبه هايي گوناگون از تاريخ يک شهر يا ناحيه عرضه مي شده است. تک نگاري هاي مربوط به فتح شهرها و نواحي ايران، کتابهاي فضائل و محاسن و آثاري که به ابعاد مختلف تاريخ يک شهر يا ناحيه پرداخته اند، سه گونه اصلي تاريخنامه هاي محلي را تشکيل مي دهند که دوره هاي زماني تأليف هر كدام متفاوت است. اما فرهنگنامه هاي محلي که نگارش آنها با تأخيري تقريبا حدود يک سده، از نيمه هاي سده 3 ق آغاز شد، آثاري هستند که موضوع اصلي آنها شرح حال رجال و شخصيتهاي شهر يا ناحيه اي خاص است. بيشتر اين نوع آثار، دورترين تاريخهاي محلي ايراني از نهاد سياست به شمار مي آيند و نشانه اي از تأثير دولتها در آغاز يا استمرار نگارش اين گونه کتب در دست نداريم. فرهنگنامه هاي محلي خود بر دو نوع هستند: ديني و غير ديني. فرهنگنامه هاي محلي ديني عمدتا به شرح حال دانشمندان ديني بخصوص محدثان شهر يا ناحيه اي خاص اختصاص دارند، اما در نوع غير ديني، شرح حال واليان، اشراف، شعرا و عموم دانشمندان موضوع بحث قرار گرفته است.

فراز و فرود نگارش تاريخهاي محلي ايراني در سده هفتم ق، با اوج و حضيض تمدن اسلامي هماهنگي کاملي را نشان مي دهد و آشکار مي سازد که با از رونق افتادن علم و دانش در اين قلمرو و وقوع ضعف و فتور در ارکان جامعه اسلامي، نگارش تاريخهاي محلي نيز از رونق افتاد.

واژه‌هاي کليدي: تاريخنگاري ايراني، تاريخنامه‌هاي محلي، فرهنگنامه‌هاي محلي