تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : سيد ميرحسين علامه

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدعلي چلونگر- دکتر اصغر منتظرالقائم

تاريخ دفاع : 11/12/86

رشته و گرايش : تاريخ- اسلام

استاد مشاور : دکتر علي اکبر کجباف

فرآيند تکامل شيعه در بغداد، ري، قم و خراسان از قرن سوم تا اوائل قرن چهارم هجري

چكيده

رويکرد رفتار عباسيان و اهل فرق با شيعه در طول قرن سوم هجري داراي فرازوفرود مبتني بر مصلحت و منفعت متکي بر شرائط حوادث تاريخي است اما سوگيري شيعيان نه متکي به ابزارهاي سياسي ترفيع دهنده، بلکه ملهم از امامان مي‌باشد و در اواسط قرن سوم شاهد مقابله با تجديد حيات اجتماعي- اقتصادي شيعيان و ضابطه خيز نمودن ساختار حکومت عباسي با توسعه حديث گرائي سني و در اوائل و به ويژه در اواخر قرن، ناظر نوعي مماشات بين دولت و شخصيتهاي مؤثر پيرو اصالت عقل مي‌‌باشيم. بعد از تفکر معتزلي مأمون متکي به عنصر مشروعيت آور، در زمان معتصم و واثق، خط مشي حکومت ايجاد اتحاد با سرمايه داران ابناء که مسبوق به ربايش موقعيتهاي اقتصادي و معافيتهاي مالياتي بودند و با معتزله به طور مثلثي مي‌باشد.

چند پارگي سياسي ايران قرن سوم موثر در تنوع تأملات و توسعه تعاملات متقابل مذهبي بود مرجئه وحنفيه توانسته بودند با کارکرد توده گرائي و تساوي انگاري تأثرات عميقي را در ايران، بين موالي بگذارند و در اواسط قرن سوم هجري، پهنه نفوذ مکتب شافعي با ربايش شهرهاي مثل ري، نيشابور و سمرقند و تاشکند، تسلط کامل تامل حنفي- حنبلي را محدود کرد از طرف ديگر مناسب بودن جغرافياي سياسي ايران، شاهد برآمدن تلاشهاي خط شيعي زيدي برعليه طاهريان و دعوت اسماعيليه به ويژه اواخر قرن سوم در خراسان بود و اعيان اسماعيليه تلاش سابق بر تغيير تأمل مذهبي روستاها را در يک جايگشت به تاثير و تغيير اعتقادي نخبگان سياسي- شهري تبديل نمودند .آشکارترين سرمايه‌گذاري براي تمايلات شيعي ري توسط مادراني صورت پذيرفت. کلين ري نيز طلوع شخصيت محمدبن يعقوب را شاهد بود. او توانست به عنوان رابط امامي- روائي يک راه کار با قرائت قمي براي جامعه شيعيان بغداد درزمينه‌ عقل گرائي و انطباق نظريه سازمان جامعه در طول غيبت ارائه دهد .قم نيز در سايه اشعريان در اواخر قرن سوم به دليل وجود نخبگان علمي غالب در جامعه شهري مذکور، شاهد تمرکز اماميه و برنامه ريزي توسعه اعتقادي- اقتصادي بود. در حوزه مالي نيز تلاش عباسيان در جمع آوري خراج بي‌ارتباط با کاهش پايه درآمد بغداد نيست. مي‌توان استنکاف مکرر اشعريان از پرداخت خراج را پيامي جهت نفي مشروعيت ديني بغداد دانست .آنها با استفاده از موالي در خيزش علمي قم و ارتباط بين مکتب حديثي قم و بغداد موثر بودند، ماثر برقي و صفارگواه اين موضوع است.

كليد واژه‌ها: شيعه، خراسان، ري، قم، بغداد، مستشرقين، قرن سوم هجري