تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : محمدرضا باراني

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدعلي چلونگر- دکتر سيد اصغر محمودآبادي

تاريخ دفاع : 11/12/86

رشته و گرايش : تاريخ- اسلام

استاد مشاور : دکتر اصغر فروغي ابري

بررسي تاريخي تعامل فکري و سياسي اماميه با فرقه هاي معتزله، حنابله و اشاعره در عصر آل بويه، در بغداد

چكيده

بغداد پايتخت جهان اسلام به دليل جايگاه مهم و اثربخش، تحولات سياسي، اجتماعي، فرهنگي و علمي آن در سده­هاي چهارم و پنجم هجري تأثير بسياري بر سراسر جهان اسلام داشت. قدرت­گيري آل بويه شيعي در بغداد و حضور اثربخش برخي فرقه­هاي اماميه، معتزله، حنابله و اشاعره در اين شهر، فرآيند تحولات را شتاب بخشيد و در نتيجه مي­توان بغداد اين عصر را شهر پيروان انديشه­هاي مذهبي و کلامي مختلف نام نهاد که زمينه تعامل و ارتباط اين فرقه­ها را فراهم ساخت و در توليد فکر و انديشه گام­هاي نويي برداشتند، گرچه ارتباط آنان با پيروان برخي اديان نيز در اين زمينه نقش داشته است.

بررسي تحولات فکري اعتقادي و فکري سياسي اماميه با سه فرقه مهم و اثرگذار در بغداد موضوع رساله مي­باشد تا تأثيرگذاري و تأثيرپذيري اماميه از اين فرقه­ها تبيين گردد. گرچه برخي از مباحث فکري رنگ کلامي دارد اما تلاش بر آن است تا مسايل مورد نظر از منظر تاريخي و با ذکر شواهد تاريخي به بحث ­گذارده شود. هم­چنين تعامل مورد نظر، دربردارنده تعامل (هم­گرايي) و تقابل (واگرايي) بين آنان مي­باشد. اماميه به عنوان محور اصلي پژوهش با رويکردي اعتدالي در صحنه انديشه­هاي اعتقادي و سياسي ظاهر گرديد و در برابر آن، معتزله با رويکرد عقلاني، روشنگري و دوري گزيدن از محوريت سنت؛ حنابله با رويکرد سنت­گرايي و پرهيز از عقل­محوري و هر گونه اجتهاد و روشنگري در امر دين و در نهايت اشاعره به عنوان واکنشي در برابر اعتزال و براي جلوگيري از افراط و تفريط معتزله و حنابله، به انديشه­هاي اعتدالي روي آورده و محور تفسير دين را سنت دانسته و توجه به عقل را نيز ضروري پنداشتند. با فراهم آمدن زمينه ارتباط و گفتگو ميان اين چهار فرقه، شکل­گيري و ظهور تعامل و تقابل جدي اين فرقه­ها رخ داد و در نتيجه بغداد آبستن حوادث و بحران­هاي زيادي گشت. در اين راستا پيوند ميان معتزله و اماميه و ارتباط تنگاتنگ آنان با آل بويه سبب شکل­گيري گروهي غير رسمي برگرفته از اين سه جريان شد و در طرف ديگر خلافت عباسي با فرقه­هاي حنابله و اشاعره پيوند نزديک پيدا کرد و گروهي در برابر گروه نخست گرديدند.

برخي فرقه­ها در فرآيند تعامل فکري و سياسي دچار تحول گرديده و دگرگوني فکري آنان رخ داد و هم­چنين در پي بروز اين تحولات، جناح­بندي و گروه­گرايي آنان چندان پايدار نماند و رقابت­هاي جديدي شکل گرفت و زمينه تحول فکري در بغداد فراهم گرديد، بنابراين بايد گفت با اين که محور اصلي در روابط بين اين فرقه­ها تقابل، رقابت و واگرايي بوده؛ زيرا شکل­گيري فرقه­ها به دليل بروز اختلاف نظر فکري بوجود مي­آيد، اما اين فرقه­ها در پاره­اي زمان­ها و به تدريج بر اساس مصلحت­انديشي، به هم­گرايي و سازگاري با فرقه­هاي ديگر کشيده شدند به گونه­اي که تحولات انديشه­اي در بغداد يکي از پيامدهاي آن به شمار مي­آيد.

کليدواژه: تعامل فکري، تعامل سياسي، اماميه، معتزله، حنابله، اشاعره، آل بويه و بغداد