تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مهدي رضائي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد علي اصغر ميرباقري فرد- دکتر حسين آقاحسيني

تاريخ دفاع : 15/10/86

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر اسحاق طغياني

بررسي سرچشمه ها وسير تحولات مکتب جنيديه تا قرن هفتم هجري

چكيده

مکتب جنيديه بر پاية آيات قرآن کريم، احاديث پيامبر(ص )، تعاليم صوفيان و زاهدان قرون دوم و سوم هجري و به پشتوانة انديشه و قوة ابتکار جنيد بغدادي، در اواخر سدة سوم شکل گرفت. اين مکتب پس از جنيد توسط شاگردان زيادي که تربيت کرده بود، ادامه يافت و به وسيلة پيروان اين مکتب تا پايان قرن ششم با همين عنوان رايج بود. در سدة ششم عده­اي از صوفيان نامدار از جمله شهاب الدين عمر سهروردي، عبدالقادر گيلاني، نجم الدين کبري و خواجه يوسف همداني در بين پيروان اين مکتب ظهور کردند. ظهور اين عده سبب شد که از اوايل سدة هفتم، اين مکتب به نام اين افراد يا افراد برجستة ادوار بعد هر انشعاب خوانده شود. بعد از آن در بين سلسله­هاي صوفيانه نمي­توان از مکتب جنيديه نشاني يافت.

تعاليم اين مکتب که توسط جنيد بيان شده بود، پس از او و در قرن چهارم، به سرعت در ديگر نواحي از جمله مصر و خراسان گسترش يافت. در سدة پنجم تنها مکان شيوع اين مکتب خراسان است و در سدة ششم علاوه بر خراسان دوباره در بغداد نيز شيوع مي­يابد.

اين مکتب در هر دورة زماني و بر اساس حوزة جغرافيايي رواجش و همچنين برخورد با ديگر نحله­هاي عرفاني، گرفتار تحولاتي مي­شود؛ ولي با اين وجود چند شاخص و مميزة اصلي اين مکتب از جمله توجه به مبحث توحيد، پاي­بندي بيش از حد به انجام ظواهر شريعت، التزام کامل به آيات قرآن کريم و احاديث پيامبر(ص) و برتر شمردن صحو بر سکر، هيچ گاه تغيير نمي­­کند و مورد کم توجهي قرار نمي­گيرد. در سدة چهارم و پنجم که زمينة جغرافيايي اين مکتب در خراسان است، به دليل برخورد با صوفيان خراساني که معمولاً از پيروان بايزيد بسطامي و حمدون قصار هستند، بسياري از تعاليم آنان وارد تعاليم اين مکتب مي­شود که در آثار به جا مانده از پيروان اين مکتب، به فراواني اين گونه مباحث را مي­توان يافت. در سدة ششم که دوباره اين مکتب به بغداد باز مي­گردد، برخي از اين مباحث که خاص محيط خراسان بوده است، گرفتار تحولاتي مي شود و برخي ديگر مورد توجه کمتري قرار مي­گيرد.

در اين رساله سعي بر آن است که بر اساس منابع معتبر و اصيل عرفاني، سلسله هاي صوفيانة منشعب از مکتب جنيديه، ترسيم و حوزة جغرافيايي گسترش اين مکتب در هر سده مشخص شود. پس از آن، با توجه به سخنان باز مانده از جنيد و رسائل او، چارچوب و اصول عقائد او استخراج مي­شود. با بررسي آراء و عقائد جنيد در بين شاگردان و پيروان مکتب در طي قرون، سعي مي­شود تا سير تحولات و تطورات فکري رايج در اين مکتب تا پايان سدة ششم، بررسي شود. در ضمن اين تحقيق ميزان تأثير پذيري اين مکتب از ديگر نحله هاي عرفاني آشکار مي­شود و همچنين مباحث و اصولي از اين مکتب که در هر سده با توجه به محدودة گسترش و رواج آن، دستخوش تغيير يا کثرت و نقصان شده است، بررسي مي­شود.

کليد واژه ها: عرفان، تصوف، جنيد بغدادي، جنيديه، صحو، سکر.