تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مريم شعبانزاده

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد علي اصغر ميرباقري فرد- دکتر طاهره خوشحال

تاريخ دفاع : 28/3/85

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر محسن محمدي فشارکي

بررسي و تحليل سير تطوّر فرهنگ هاي عرفان و تصوف

چكيده

دستيابي به عمق معاني متون صوفيه بدون دانستن مفاهيم اصطلاحات مندرج در آنها ميسّر نيست .فرهنگ هاي مصطلحات عرفا به مثابه کليد هاي درک متون صوفيه نقشي اساسي دارند . اين فرهنگ ها براي يافتن سيماي مطلوب نزد کاربران و کارآمدي بيشتر، راه پر فراز و نشيبي را پشت سر نهاده اند. با جستجوي نقاط ضعف و قوّت فرهنگ ها و شيوه هاي تدوين آنها معيارهايي که نويسندگان خود را ملزم به رعايت آن دانسته اند، آشکار مي شود و سر مشق ها و سر چشمه هاي تدوين فرهنگ هاي امروزي تعيين مي گردد. اين تحقيق كوشيده است تا با معرّفي فرهنگ هاي مصطلحات عرفا از قديمترين ايام تا قرن هشتم، سير تحوّل فرهنگ نويسي و عوامل مؤثّر بر روند آن را در طي اين دوران بررسي نمايد. پژوهشگر پس از ارايه تعاريف و جستجوي بنياد هاي نظري تأليف فرهنگ و معرفي فرهنگ هاي تأليف شده، به ارزيابي هر کدام پرداخته است. بر اساس استقصايي كه در فرهنگ هاي مختلف قديم و جديد انجام شده است ملاحظه مي شود كه فرهنگ ها با سه معيار عمومي قابل بررسي اند: حجم فرهنگ؛ شيوة عرضة اطلاعات؛ ديدگاه نويسنده در گزينش واژگان براي انتخاب معاني خاص؛ موارد فوق از معيارهايي است كه پژوهشگر براي ارزيابي فرهنگ ها برگزيده است. زيرا اين معيار ها با عيني و قابل اندازه گيري کردن مفاد فرهنگ ها شيوه عرضه اطلاعات را بر اساس ديدگاه نويسنده و توجه مخاطبان و کاربران فرهنگ مدّ نظر قرار مي دهد و به پژوهشگر امکان مي دهد تا به سابقه تاريخي و سير تطوّر اصطلاح در فرهنگ هاي مختلف در گذر زمان و يا دردوره اي خاص توجه نمايد. پژوهشگر در اين تحقيق با تقسيم بندي کتب بر اساس ميزان توجه نويسندگان به اصطلاحات از نظر اختصاص تمام يا بخشي از کتاب خود به آن؛ به بررسي فرهنگ ها به ترتيب تاريخ تأليف پرداخته است.

در محدوده زماني تحقيق تعداد قابل توجهي کتاب حاوي اصطلاحات عرفا موجود است . برخي از آنها عنوان فرهنگ ندارند ولي فوايد فرهنگ از هر کدام مستفاد مي گردد . نظير صد ميدان ، منازل السّايرين ، نهج الخاص، مشرب الارواح و ... و برخي ديگر مشخصاً براي شرح اصطلاحات عرفاني تأليف شده است نظير اصطلاحات الصوفيه عبدالرزاق کاشاني، اصطلاحات الصوفيه ابن عربي، رشف الالحاظ و ... . اين گونه کتب در اين بررسي به عنوان پيشفرهنگ نامگذاري شده است. در برخي ديگر از کتاب ها بخشي از مندرجات به شرح مصطلحات عرفا اختصاص يافته است و در حقيقت سرمشق اوليه فرهنگ نويسي همين گونه کتاب ها است. نظير اللمع، رساله قشيريه، کشف المحجوب ، عوارف المعارف و... که در اين تحقيق با عنوان فرهنگواره به آن پرداخته شده است . گروهي از قديم ترين کتاب هاي حاوي اصطلاح، پيکره زباني اصطلاحات عرفاني را تشکيل مي دهند که با عنوان گنجينه شواهد در اين تحقيق نامگذاري شده است . نظير آثار شقيق بلخي ، حارث محاسبي ، حکيم ترمذي و ...

پژوهشگر در تحليل عوامل مؤثر بر فرهنگ نويسي به بنيادهاي نظري پديد آمدن اصطلاحات عرفاني و تاريخچه اولين اصطلاحات نظر افكنده است و تأثير جريان هاي فکري و اجتماعي در فراهم کردن بسترهاي بروز رمزها و مصطلحات عرفا و لزوم تأليف مجموعه هاي حاوي اصطلاح را بررسي كرده است.

نتايج به دست آمده در راستاي اهداف تعيين شده مبتني بر سه محور است:

1- وجود سير تکاملي در روند فرهنگ نويسي اصطلاحات عرفا ؛

2- تعيين معيار هاي فرهنگ نويسي بر مبناي بررسي نقاط ضعف و قوت فرهنگ هاي قديمي ؛

3- تبيين عوامل مؤثر بر شتابندگي و کند خيزي فرهنگ نويسان ؛

علاوه بر آن پژوهشگر با فراهم آوردن اطلاعاتي پيرامون متون عرفاني و معرفي کتاب هاي کمتر شناخته شده، زمينه هاي تحقيق درباره اصطلاحات را براي پژوهشگران ديگر فراهم آورده است و راهکارهايي نيز براي رفع موانع موجود براي بررسي هاي تاريخي سير اصطلاحات و پيشنهادهايي براي تدوين فرهنگ هاي اصطلاحات ارايه داده است