تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : نصراله پاينده

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدرضا کاوياني-دکتر حسنعلي غيور

تاريخ دفاع : 23/11/84

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي-اقليم شناسي

استاد مشاور : دکتر سيد يحيي صفوي

پهنه بندي دماي موثر در سطح کشور با تأکيد بر جغرافياي نظامي

چكيده

در 90 سال اخير مطالعات و تحقيقات گسترده اي در ارتباط با شاخص هاي دمايي در کشورهاي مختلف جهان انجام گرفته است. اهميت اين موضوع از اين نظر است که انسان در محدوده ي دمايي خاصي بيشترين فعاليت و کارايي را دارد و در آن دما احساس آسايش و راحتي بيشتري مي نمايد و خارج از آن محدوده دچار استرس دمايي مي گردد. انسان براي اينکه دماي محيط مسکوني پيرامون خود را در محدوده ي دماي آسايش قرار دهد. هر ساله هزينه هاي زيادي را بابت انرژي گرمايشي و يا سرمايشي متحمل مي گردد. در خارج از محدوده ي دماي آسايش، بازدهي توليدات کارخانه اي کاهش و ميزان حوادث افزايش مي يابد. همچنين فراگيري دانشجويان و دانش آموزان کاهش پيدا مي کند. حتي در فصل زمستان مراجعات پزشکي ناشي از سرما گسترش مي يابد و گاهي بيماري هاي فصل سرد همچون آنفولانزا به صورت اپيدمي در مي آيند. ميزان مرگ و مير به ويژه درکودکان و سالخوردگان در فصل زمستان نيز زياد مي شود . در فصل تابستان در نواحي گرم احتمال شيوع بيماري هايي چون گرمازدگي، فلج اطفال وبا،آبله و حصبه وجود دارد .با توجه به موارد مزبور در کشور ما که از تنوع اقليمي بر خوردار است، تعيين محدوده ي شاخص هاي دمايي از اهميت بيشتري بر خوردار است. لذا هدف اين تحقيق محاسبه ي دماي مؤثر- به عنوان يکي از مهمترين و رايج ترين شاخص هاي دماي آسايش و تهيه نقشه هاي مربوط به آن است. زيرا استفاده از دماي محض هوا در ارتباط با ارزيابي فعاليت هاي انساني صحيح نيست. اين تحقيق با محاسبه ي دماي مؤثر در سطح کشور- با استفاده از داده هاي روزانه- و طبقه بندي آن به صورت نقشه هاي ماهانه ، فصلي و سالانه انجام گرفت. روش تحقيق ترکيبي از روشهاي اسنادي و تحليلي است و براي تأييد فرضيات از روش ماتريس همبستگي و رگرسيون چند گانه استفاده شده است که ذيلا به آن اشاره مي شود.

در فصل دوم به ارزيابي شاخص هاي دمايي پرداخته شده است .بدين ترتيب تمامي شاخص هاي دمايي از ابداع اولين آن که با اختراع دماسنج کاتا در سال 1917 شروع گرديد، تا جديد ترين آن که در سال 2000 به نام شاخص داغي تابستان مي باشد؛ مورد ارزيابي و تحليل قرار گرفته است.

فصل سوم اختصاص به محاسبه ي دماي مؤثر در سطح کشور دارد. براي انجام محاسبات با توجه به حجم بسيار زياد داده ها و عدم وجود نرم افزاري مشابه-که کار محاسبات را در حجم زياد انجام دهد- نرم افزار گسترده اي با 1540 خط برنامه به زبان دلفي برنامه نويسي شد و براي نمودار چهار بعدي دماي مؤثر استاندارد مدل شبکه تارهاي عصبي برنامه نويسي گرديد. اين برنامه داراي يک جدول اصلي است که در پايگاه داده اي Access طراحي شده و داراي 60 ستون و 237250 سطر است که نشان دهنده ي حجم زياد داده هاي روزانه است. اين برنامه قادر گرديد؛ محاسبات مربوط به کل داده ها را در مدت 45 دقيقه انجام دهد.

در فصل چهارم پهنه بندي و تحليل دماي مؤثر در سطح کشور به صورت ماهانه و فصلي انجام گرفت. بدين ترتيب که با استفاده از ميانگين داده هاي فصل قبل و به کمک نرم افزارهاي Surfer، Matlab ، Excel تعداد 132 نقشه ي ماهانه تهيه شد. در واقع اين نقشه ها ميانگين دماي مؤثر در ساعات 0 ، 3 ، 6 ، 9 ، 12 ، 15 ، 18 و 21 در هر ماه به طور جداگانه مي باشد. همچنين تعداد 44 نقشه ي فصلي و 3 نقشه ي ميانگين،حداقل و حداکثر سالانه تهيه گرديد. نقشه هاي حاصل به صورت يک مجلد جداگانه به پيوست رساله مي باشد. نقشه هاي تهيه شده در اين فصل به دو روش شامل تحليل مؤلفه اصلي وتحليل خوشه اي مورد بررسي و تحليل قرار گرفت.

در فصل پنجم با استفاده از روش رگرسيون چندگانه به بررسي فرضيات مطرح شده پرداخته و مشخص گرديد که در نواحي جنوبي و شمالي کشور دماي مرطوب مهمترين عامل تاثير گذار بر دماي مؤثر است در حالي که در نواحي کوهستاني و کوهپايه اي دماي خشک چنين اهميتي را دارد.

فصل ششم : اين فصل الگويي از کاربرد دماي مؤثر در فعاليت هاي انساني است. و اختصاص به کاربرد دماي مؤثر در فعاليت هاي نظامي دارد. و در قلمرو مطالعات جغرافياي نظامي به ويژه اقليم نظامي قرار دارد. لذا ابتدا تعريفي از جغرافياي نظامي و آب و هواي نظامي ارائه گرديده و سپس ضمن طبقه بندي فعاليت هاي نظامي, تعامل بين دماي مؤثر و فعاليت هاي نظامي مورد بررسي قرار گرفته و در پايان چگونگي استفاده از نقشه هاي دماي مؤثر در محيط رزم بيان گرديده است.

در فصل هفتم نتايج يافته ها ارائه گرديده است. لذا بر نامه ريزان توسعه اقتصادي- اجتماعي کشور با استفاده از نقشه هاي دماي مؤثر در نواحي مختلف کشور مي توانند ارزيابي دقيقي در ارتباط با برنامه ريزي مسايل توسعه ي اقتصادي- اجتماعي و نظامي کشور بدست آورند. نتايج اين تحقيق تهيه ي نقشه هايي است که مي تواند به عنوان نقشه هاي پايه در موارد ذيل مورد استفاده قرار گيرد:

الف: در معماري پيشرفته، به گونه اي که با نحوه ي طراحي ساختمان نسبت به نياز واقعي دما که از روي نقشه هاي دماي مؤثر محل احداث ساختمان بدست مي آيد؛ موجب کاهش هزينه ي انرژي مصرفي گردد.

ب- ملاحظات پزشکي: در تحقيقات و مطالعات پزشکي به منظور آگاهي از دماي مؤثر در ارتباط با افزايش ضريب سلامتي در کنترل بيماري هاي مرتبط با دماي هوا اعم از گرما و يا سرما و کاهش استرس هاي دمايي. براي اين منظور در کشور هاي پيشرفته مراکز تحقيقاتي کار و سلامت حرفه اي ايجاد گرديده است.

ج- صنعت: به منظور افزايش بهره وري و کاهش حوادث ناشي از دماي محيط کار به دليل وجود استرس دمايي .

د- توريسم:يکي از مسايلي که از نظر توسعه صنعت توريسم حائز اهميت فراواني است اقليم به ويژه شاخص هاي دمايي مي باشد . توجه به نقشه هاي دماي مؤثر در کشور باعث افزايش درآمد هاي صنعت توريسم و رونق اقتصادي کشور مي گردد .

ه- ورزش: در ورزش خصوصا ورزش هايي که فعاليت هاي جسماني زيادي را مي طلبد شخص حتي وقتي لباس اندک پوشيده باشد ممکن است دچار گرمازدگي و نهايتا ايست قلبي گردد. لذا توجه به دماي مؤثر (نه دماي محض هوا) بسيار ضروري است .

و- آموزش: مطالعات و تحقيقات کاربردي فراواني تا کنون در ارتباط با تاثير دما بر محيط هاي آموزشي به منظور افزايش فراگيري دانشجويان و دانش آموزان انجام گرفته است. لذا ايجاد دماي مطلوب در محيط اموزشي با استفاده ازنقشه هاي دماي مؤثر امکان پذير است.

ز- نظامي: محيط هاي عمليات نظامي نسبت به تمامي محيط هاي ذکر شده طبيعي تر است . زيرا شرايط جنگي به گونه اي است که انسان مجبور است در محيطي که شرايط جنگي به او تحميل کرده است بدون داشتن سرپناه در شرايط عدم امنيت همراه با خطر جاني فعاليت نمايد. در چنين شرايطي گاهي خطر دما از خطر دشمن بيشتر است. لذا دماي مؤثر مي تواند به عنوان شاخصي مهم براي ارزيابي دماي محيط کار و فعاليت به ويژه محيط نظامي مورد استفاده قرار گيرد.