تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : سعيد حاجيان پور

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسين ميرجعفري- دکتر مرتضي دهقان نژاد

تاريخ دفاع : 24/6/86

رشته و گرايش : تاريخ- ايران دوره اسلامي

استاد مشاور : دکتر علي اکبر کجباف

بررسي ساخت ديني و انديشه‌ي سياسي در طريقت اردبيل تا تشكيل دولت صفوي (907-650 هـ .ق)

چكيده

اين پژوهش، در صدد يافتن پاسخي براي اين سؤالات است كه بر آمدن صفويان تحت تأثير چه عواملي تحقق يافت؟

ساخت ديني وانديشة سياسي در طريقت اردبيل چگونه بوده است؟ در واقع، بررسي و تبيين تعامل تصوف و تشيع در طريقت اردبيل و حلقه‌هاي نظري و عملي امتزاج آنان با انديشه‌هاي غاليانه؛ و نيز بررسي و تبيين رسوخ انديشة ايرانشهري در طريقت اردبيل؛ و اين كه انديشه‌هاي غاليانة صفويان در قبل از دولت با تشيع اثني عشري، كه فقهاي اماميه بعد از تشكيل دولت شكل دادند، تفاوت دارد، از اهداف اين پژوهش بشمار مي‌آيد.

براي حصول به اهداف پژوهش، تحقيق به روش توصيفي و تحليلي با تكيه بر تحقيق كتابخانه‌اي و استفاده از منابع اصيل تاريخي صورت گرفته است. تطبيق و تحليل منابع اصلي؛ و جمع آوري اطلاعات براساس روابط علت و معلولي؛ و سازماندهي اطلاعات و تجزيه و تحليل و سرانجام استنتاج از آنها، روش تحقيق در اين پژوهش بوده است.

نتايج تحقيق عبارتند از:

1- تركان از زمان سكونت در شرق فلات ايران، تحت تأثير مؤلفه‌هاي فرهنگي ايران قرار گرفتند و جنبش‌ها و قيام‌هاي سده‌هاي پسين آنان در آناتولي، تجانس با قيام‌ها و آموزه‌هاي جنبش‌هاي ايراني دارد.

2- انديشة سياسي ايرانيان در قالب ترجمة آثار ايراني، فضاي فكري آناتولي را تحت تأثير خود قرار داد. لذا انديشة وحدت سرزميني، توأمان، در ايران و آناتولي شكل گرفت.

3- احترام و محبوبيت فراگير اهل بيت، به عنوان سنت مذهبي مشترك، فضاي مذهبي بعد از ايلخانان را شكل داد. اين تحول، در رسميت يافتن تشيع سهم بسزايي ايفاء كرد.

4- در جنبش‌هاي سده‌هاي هفتم تا نهم هجري، به رغم برخي تمايزات، زير ساخت فكري مشترك بسياري شكل گرفت كه هر كدام از جنبش‌ها، شاخه‌اي از يك جريان عمومي بشمار مي‌آيند.

5- ماهيت سياسي و قدرت گرايانه، از طريقت زاهديه شكل گرفته بود و طريقت صفوي، وارث يك طريقت سياسي با عناصر لازم براي اهداف دنيوي گرديد. شيخ صفي‌الدين اردبيلي، با فراهم كردن مواد و اسباب يك حكومت دنيايي، در تكوين دولت صفوي، نقش مؤسس داشت.

6- انديشه‌هاي ايرانشهري مانند تجديد نظرية سلطنت، و حق الهي شاهان و انديشة ظل الهي در شاهي آرماني، خاندان صفوي را تحت تأثير خود قرار داد.

7- مسألة استقلال ايران و قلمرو جغرافيايي و سرزميني ايران، در آثار انديشه‌گران اين دوران، مورد توجه قرار گرفت.

8- صفويان با توجه به مسأله سرحدات، حاكميت، و مشروعيت، واجد ويژگيهاي دولت شدند،اما اين به مفهوم دولت- ملت نبود.

كليد واژه‌ها:1. صفويه           2. تصوف        3. تشيع      4. غلاة      5. انديشه سياسي      6. طريقت اردبيل