تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : عبدالعلي اويسي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر طاهره خوشحال- دکتر سيد مرتضي شريفي

تاريخ دفاع : 5/3/86

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر جمشيد مظاهري

تصحيح انتقادي تذكره خيرالبيان

چكيده

آثاري كه در ادبيات فارسي از آنها با عنوان تذكرةالشعرا و يا به اختصار تذكره ياد مي‌شود ، يكي از مهمترين منابع در شناخت احوال و آثار شاعران زبان فارسي و اوضاع فرهنگي و اجتماعي است. مؤلّفان اينگونه آثار، علاوه بر پرداختن به شرح حا0ل شاعران، منتخباتي نيز از اشعار آنان فراهم آورده و از اين جهت در حفظ آثار ادبي ادوار مختلف سهم عمده‌اي برعهده داشته‌اند. تذكرة خيرالبيان تاليف ملك شاه حسين بن‌غياث الدّين محمّد بهاري سيستاني (۱۰19هـ .ق) يكي از اين آثار است ، اين تذكره با همة اهميّتي كه براي تحقيق در زبان و ادب فارسي داشته تا كنون به طبع نيامده است. خيرالبيان تذكره‌اي عمومي مشتمل بر ديباچه ، مقدمه ، دوفصل ، يك خاتمه و يك ختم خاتمه است.

در ديباچه احوال شخصي و هدف از تاليف اين تذكره را بيان كرده است.

مقدمه در احوال پيامبر، ائمّة معصومين و چگونگي روي كار آمدن دولت صفويّه است.

فصل اول اختصاص به شرح حال شعراي متقدّم عرب و عجم دارد. از شعراي متقدم عربي شرح حال هفت شاعر را در نهايت ايجاز سيزده بيت از اشعار آنها را آورده است. از شاعران متقدم فارسي شرح حال و نمونة شعر 347 شاعر در اين فصل از تذكرة خيرالبيان گنجانيده شده است. اين بخش از شرح حال رودكي آغاز مي‌شود و به شرح حال و نمونة شعر جامي ختم مي‌شود.

فصل دوم : مربوط به شعراي متأخر به ويژه معاصران مؤلّف است كه با بسياري از آنها ملاقات كرده است در اين بخش از كتاب اطلاعات ارزنده‌اي دربارة وضع شعر و شاعري سيستان در عهد صفويه وجود دارد و شرح حال و نمونة شعر بسياري از شاعران منطقة سيستان را كه براي محققان زبان و ادب فارسي ناآشنا هستند در خود حفظ كرده كه در هيچ منبع ديگري يافت نمي‌شود.

از جانبي ديگر، از آنجا كه مؤلف تذكرة خيرالبيان در فاصلة زماني 1007 هـ.ق تا 1036 هـ.ق مرتب به دربار شاه عباس اول رفت و آمد داشته و در بسياري از سفرها همراه او بوده است، شيوة برخورد اين پادشاه با شاعران و نظر او دربارة شعر و شاعري آورده شده است كه براي محققان زبان و ادبيات فارسي به ويژه پژوهشگراني كه دربارة وضع شعر و شاعري در عصر صفويه مطالعه مي‌كنند بسيار مفيد است.

خاتمه: اختصاص به شرح حال و اشعار پادشاهان و وزيران و عالمان دارد. اين بخش از كتاب سند گويايي است بر اينكه شعر و شاعري در دوران صفويه در بين طبقات مختلف مردم از جمله درباريان و اشراف رواج داشته و اميران و پادشاهان علي رغم درگيريهاي سياسي و مملكتي به شعر توجه داشته‌اند و همين امر نقش مهمي در گسترش و رواج شعر و شاعري در اين دوره داشته است.

ختم خاتمه: به شرح حال عالمان دين مربوط است. عالماني كه با وجود غور در مباحث ديني به شعر و شاعري نيز پرداخته‌اند. در اين بخش شرح حال و نمونة شعر 33 عالم دين آورده شده كه همة آنها با مؤلف معاصربوده‌اند و به مصاحبت آنها رسيده است.