تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مريم محمودي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسين آقاحسيني- دکتر سيد علي اصغر ميرباقري فرد

تاريخ دفاع : 13/12/85

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر تقي پورنامداريان

تحليل زبان عرفاني درآثار عطار

چكيده

با ورود معاني و تجارب و آموزه‌هاي عرفاني به حوزه زبان و ادب فارسي، شعر سهم بزرگي از بهره‌برداري‌هاي عرفاني را به خود اختصاص داد. با پيدايش تصوف و عرفان اسلامي به تدريج زباني نيز با نام زبان عرفاني يا زبان صوفيانه شکل گرفت. اين زبان شامل زبان عبارت و زبان اشارت مي‌شود.

زبان عبارت زباني است که مي‌کوشد انديشه‌هاي دروني را به بيرون منتقل کند، بنابراين براي تعليم و تفهيم مفاهيم صوفيانه و برخي از تجارب و دريافت‌هاي عرفاني به کار مي‌رود. در مثنوي‌ها بيشتر از اين زبان استفاده مي‌شود. زبان اشارت براي طرح معارف و حقايقي به کار مي‌رود که در قالب لفظ و کلام به سادگي بيان مي‌شود. هيچ زباني هر قدر پخته و کامل باشد نمي‌تواند دريافت‌هاي عرفاني را که حاصل تجارب شخصي است عيناً منتقل کند و البته زبان اشارت در قالب رمز و نماد و تمثيل به نوعي اين دريافت‌ها را بيان مي‌کند. اين زبان بيشتر در قالب عزل و رباعي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. بنابراين زبان عرفاني در آميختگي با قوالب مختلف شعر فارسي مقاصد خاصي را دنبال مي‌کند. عطار از شاعراني است که شعرش در اين زمينه قابل بررسي و تحقيق است. آثار نسبتاً زياد و متنوع او زمينه‌اي را فراهم مي‌کند که تا اين تأثير و تأثر زبان عرفاني و قوالب مختلف شعري مورد بررسي قرار گيرد.

به طور کلي اين پژوهش کوشيده است پس از آشنايي با کاربرد زبان عرفاني در شعر فارسي به نقد و تحليل تأثير آن بر غزليات و مثنوي‌هاي عطار بپردازد و در همين ارتباط، رابطه زبان اشارت و عبارت را با محتواي عزليات و مثنوي‌هاي او تبيين نمايد. در همين راستا بينش عرفاني عطار نيز مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. براي دستيابي به اهداف مذکور در بين مثنوي‌هاي عطار، مثنوي‌هاي مسلم او يعني اسرارنامه، الهي‌نامه، مصيبت‌نامه و منطق‌الطير در کنار ديوان غزليات او جزء منابع اصلي پژوهش است. پژوهشگر ابتدا زبان شعر عطار را با توجه به ابزار مختلف بيان مورد بررسي قرار داده و به تفاوت‌ها و شباهت‌هاي زباني او در دو قالب غزل و مثنوي اشاره کرده است. آنگاه در فصلي جداگانه به بررسي محتوايي شعر او پرداخته و تفاوت‌ها و شباهت‌ها را يافته است.

نتايج بدست آمده در راستاي اهداف تبيين شده مبتني بر سه محور زير است:

1ـ ارتباط موجود بين هدف و انگيزه عارف و انتخاب زبان و قالب شعري.

2ـ رابطه زبان عرفاني و تبيين مباحث عرفاني.

3ـ تأثير قالب‌هاي شعري در تبيين نوع زبان عرفاني.

علاوه بر اين پژوهشگر با بررسي اين موضوع موردنظر در شعر عطار که از پايه‌گذاران شعر عرفاني است فرصتي فراهم آورده تا نتايج بدست آمده با زبان عرفاني شاعران ديگر نيز مورد مقايسه قرار گيرد.