تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : بهرام نجف پور

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدرضا کاوياني- دکتر سيد ابوالفضل مسعوديان

تاريخ دفاع : 25/10/85

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي-اقليم شناسي

استاد مشاور : دکتر حسنعلي غيور

شناسائي الگوهاي گردشي ايجادکننده سيلاب در حوضه مند

چكيده

حوضه مند از جمله حوضه هاي آبي جنوب مرکزي کشور مي باشد که بخش عمده اي از استان هاي فارس و بوشهر را در بر مي گيرد. در سال هاي اخير وقوع سيلاب هاي شديد سبب خسارت هاي مالي زياد و وقفه در طرحهاي آبي در دست احداث در اين حوضه شده است. استفاده ار روش هاي صرفاً آماري و هيدرولوژيکي براي پيش بيني سيلاب و عدم مطالعه دقيق سيستم هاي ايجادکننده بارش از جمله دلايل عدم موفقيت پيش بيني سيلاب هاي حوضه مند مي باشد. هدف اين پژوهش شناسائي الگوهاي گردشي ايجادکننده سيلاب هاي شديد حوضه و ارائه يک روش همديد به منظور پيش بيني آن مي باشد. بطوريکه بتوان با شناسائي توالي الگوهاي گردشي مختوم به سيلاب وقوع سيلاب هاي شديد را قبل از شروع بارش پيش بيني نمود.

براي انجام اين پژوهش براي تحليل داده هاي جوي از دو روش مطالعه در اقليم شناسي همديد يعني روش گردشي به محيطي و روش محيطي به گردشي استفاده شده است. در روش گردشي به محيطي با استفاده از نتايج الگوهاي گردشي هفده گانه ارتفاع ژئوپتانسيل تراز 500 هکتوپاسکال تهيه شده توسط مسعوديان(1384)، بترتيب رابطه الگوهاي مذکور را با بارش، رواناب و سيلاب هاي حوضه در بازه زماني روزانه مطالعه شده است. در روش محيطي به گردشي با انتخاب 51 سيلاب شديد و فراگير ايستگاه قنطره که در قسمت خروجي حوضه واقع شده است و انجام تحليل خوشه بر روي آنها 6 خوشه سيلاب اصلي شناسائي شده است. سپس با تعريف روزي به عنوان روز نماينده براي هر خوشه سيلاب، به شناسائي خوشه بارش ايجادکننده سيل روز نماينده اقدام شده است. آنگاه با استفاده از نقشه هاي ارتفاع ژئوپتانسيل ، دما و نم ويژه تراز 500 هکتوپاسکال و نقشه هاي سطح زمين محدوده 10 تا 60 درجه شمالي و صفر تا 70 درجه شرقي و نقشه هاي همبارش حوضه به تحليل همديد دو روز قبل و دو روز بعد خوشه بارش ايجادکننده سيل روز نماينده پرداخته شده است.

نتايج روش گردشي به محيطي نشان داد که الگوهاي گردشي شماره 1 (فرود شرق مديترانه)، شماره 2 (فرود درياي سياه) و شماره 7 (فرود سوريه) بيشترين ارتباط را با بارش، رواناب و سيلاب هاي حوضه داشته اند. بطوريکه 86 درصد بارش، 1/69 درصد رواناب و 1/90 درصد سيلاب هاي حوضه در زمان حاکميت اين الگوها به وقوع پيوسته است. الگوهاي مذکور نشان دهنده حاکميت کم ارتفاع بر روي کشور مي باشند. نتايج روش محيطي به گردشي نيز نشان داد که بارش هاي شديد منجر به سيلاب در حوضه مند در شرايط همديدي رخ داده اند که در نقشه هاي ارتفاع ژئوپتانسيل تراز 500 هکتوپاسکال تشکيل سردچالي در عرض هاي بالا سبب مجبور نمودن حرکت جريانات غربي به عرض هاي پايين تر جغرافيايي شده است. گسترش جريانات غربي و ناوه هاي همراه آن به عرض هاي پايين تر جغرافيايي سبب عبور و کسب رطوبت اين جريانات از روي منابع رطوبتي درياي مديترانه، درياي سرخ و خليج فارس شده است. قرار گرفتن محور ناوه بادهاي غربي بر روي درياي سرخ و شرق آن سبب واقع شدن نيمه غربي کشور در زير دامنه شرقي اين ناوه ها گرديده است. عميق تر شدن ناوه درياي سرخ سبب تقويت مرکز کم فشار سوداني و گسترش زبانه آن به مناطق جنوب غرب کشور و ايجاد بارش هاي شديد منجر به سيلاب در حوضه مند شده است. در نقشه هاي سطح زمين نيز بارش هاي شديد حوضه مند در شرايط همديدي به وقوع پيوستند که مرکز کم فشاري بر روي جنوب شرقي شبه جزيره عربستان و خليج فارس با گردش پاساعتگرد خود باعث انتقال رطوبت خليج فارس و درياي عمان به مناطق جنوب غرب کشور شده و حضور زبانه کم فشاري سوداني هم از مسير جنوب غرب کشور به تشديد ناپايداري کمک نموده است. نقشه هاي دماي تراز 500 هکتوپاسکال روزهاي باراني شديد نيز نشان دهنده فشردگي خطوط همدما در نتيجه تشکيل جبهه و هسته رودباد در مناطق درياي سرخ و خليج فارس مي باشند.

نقشه هاي نم ويژه خوشه بارش سيل روزهاي نماينده نشان مي دهند منابع رطوبت بارش هاي شديد حوضه مند از دو مسير جنوب غرب و غرب وارد کشور مي گردند. مسير اول از خليج گينه در غرب قاره افريقا شروع شده و پس از تقويت در درياي سرخ و خليج فارس وارد جنوب غرب کشور شده است. مسير دوم از شرق اقيانوس اطلس شروع شده و پس از عبور بر روي درياي مديترانه وارد غرب کشور گرديده است.