تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : محمدعلي زهرازاده

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمد فشارکي- دکتر سيد علي اصغر ميرباقري فرد

تاريخ دفاع : 4/9/85

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر مهدي تدين

بررسي تحليلي خمسه نظامي از بعد اخلاقي و اجتماعي

چكيده

بايد ها و نبايد هاي ارزشي نوشته و نانوشته يك جامعه كه رفتار افراد آن جامعه بر اساس آنها شكل مي گيرد ، اخلاق است .

اخلاق يكي از زمينه هاي اصلي فرهنگ وادب فارسي است . اخلاق سعي برآن دارد كه با دگرگون كردن انسانها ،‌ جامعه اي بهتر از آنچه كه وجود دارد پديد آورد. ازجمله افرادي كه مي توانند اين خواسته را جامه عمل بپوشاند ، فرزانگان خرد ورزند كه وجدان بيدار جامعه محسوب مي شوند وآنچه از روح حساس وذهن خلاق آنها تراوش مي نمايد اين وجدان است .

آميختگي ويكي شدن واخلاق سرچشمه ظهور و نبوغ وغناي بيشتر آثار ادبي وشعري در طول حيات پر بارش شده است.

هنرمندان به خوبي به اين امر واقفند كه نفس كشيدن در جامعه اي كه عطر خوش پاكيها و زيباييها در فضاي آن پراكنده شده است . بسيار لذت بخش وگوارا است ، لذا با تلاش خستگي نا پذير خود در جهت حاكميت مباني اخلاق كه بسياري از آنها از محدوده فردي گذشته و دايره وسيع جمعي و اجتماع را در برگرفته ، حركت مي كنند . اگر به تاريخ پر افتخار ايران عزيز بنگريم مشاهده مي كنيم كه از ديرباز شاعران و نويسندگاني بوده اند كه در سروده ها و نوشته هاي خود به تبيين و انعكاس مسائل اخلاق فردي و انعكاس مسائل اجتماعي پرداخته اند يكي از شاعران جان آگاه كه توانسته است به خوبي درآثار خود به طرح مسائل اخلاق فردي وانعكاس امور اجتماعي بپردازد نظامي است. او به مثابه مصلحي انسان دوست در صدد ترسيم جامعه ايده آل بر آمد و با هر آنچه كه با گوهر قيمتي انسانيت در تعارض مي ديد ، به مبارزه برخاست . اين رساله برآن است كه خمسه نظامي را ـ كه به گمان عده بيشماري قسمت اعظمش فقط داستانهاي عشقي و پرداختن به اسكندر مقدوني است ـ ازنظر اخلاقي واجتماعي كالبد شكافي نمايد ، شايد بتواند گامي درجهت شناسايي بهتر وبيشتر نظامي بردارد.

اين پايان نامه در بردارنده هفت فصل است : فصل اول مقدمه نام گرفته است . در مقدمه از اهميت پژوهش ، اهداف آن و سؤالات ويژه سخن رفته است . فصل دوم كليات ناميده شده ، اين فصل شامل چهار بخش است : در بخش اول اوضاع سياسي واجتماعي عصر نظامي بررسي شده و پس از آن وضعيت روزگار نظامي از لابلاي آثارش مورد بحث قرار گرفته است ، در بخش دوم اخلاق ومسائل مربوط به آن بيان شده است ، دربخش سوم و چهارم در مورد ادبيات و اخلاق و ادبيات و اجتماع به گونه اي مختصر و موجز بحث شده است . فصل سوم اخلاق و ضد اخلاق در خمسه نظامي نامگذاري شده است كه شامل دو بخش بوده كه هركدام چندين زير مجموعه را شامل مي شو د :

بخش اول با نام فضايل اخلاقي و بخش دوم با نام رذايل اخلاقي عرضه شده است . فصل چهارم با نام عقايد كلام نظامي مشخص گرديده است . فصل پنجم با نام اجتماعيات آورده شده كه خود شامل چهار بخش با نام هاي فرهنگ ، اقتصاد ، جنگ وفرهنگ عامه مي باشد .

در فصل ششم از انديشه آرمانشهري به طور كلي سخن به ميان آمده وپس از آن آرمانشهر نظامي وحكومت ايده آل يك زن و منشور حكومتي اسكندر مطرح گرديده است.

فصل هفتم : كاركرد اخلاقي و اجتماعي برخي شخصيتها در آثار نظامي ناميده شده است . درخاتمه نتيجه و فهرست منابع و مأخذ ارائه گرديده است.