تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 31/6/82

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي-اقليم شناسي

استاد مشاور : دکتر ابوالفضل مسعوديان

نام و نام خانوادگي : بهرام محسني

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسنعلي غيور-دکتر محمدرضا کاوياني-دکتر مسعود معيري

بررسي بزرگي، گستره و فراواني سيل در حوضة رودخانه تجريش

چكيده

رشد جمعيت و توسعه شهري تأثيرات نامطلوبي بر هيدرولوژي حوضه آبريز مي گذارد و موجب تشديد سيلابها، كاهش جريانات پايه، كاهش تغذيه آبهاي زيرزميني، تغيير حجم كل رواناب، تغيير حداكثر آبدهي (پيك) سيلابها و تغيير كيفيت آب مي شود.

از عوامل موثر در تحولات هيدرولوژيكي حوضه مي توان به ميزان سطوح يا اراضي نفوذ ناپذير حوضه و همچنين خصوصيات مسيرهاي حركت جريان آب كه هر دو عامل در حوضه هايي كه تحت شهرسازي قرار گرفته و به نحو بارزي تغيير مي كنند و تغييرات مزبور خود تحولات هيدرولوژيكي حوضه را در پي خواهد داشت اشاره كرد. افزايش سطوح نفوذ ناپذير حوضه كه ناشي از شهرسازي و احداث انواع مستحدثات بر خاكهاي نفوذ پذير است، طبعاً از ميزان سطوح نفوذ پذير حوضه كه قادر به جذب بخشي از بارندگي هستند مي كاهد و نتيجتاً بر حجم كل روانابها مي افزايد. سطوح روكش شده شهري، بام ساختمانها و سطوح خيابانها و پاركينگها و امثال آنها همانند مانعي در برابر نفوذ آب باران به داخل خاك و تغذيه سفره آب زيرزميني عمل مي كند و سبب مي شود كه بخش بيشتري از هر بارندگي به روانابهاي سطحي تبديل شود. اجراي عمليات شهر سازي معمولاً افزايش شدت سيلابهاي ناشي از بارندگي را نيز به دنبال دارد زيرا كارايي هيدروليكي سطوح نفوذ ناپذيري شهري و خيابانها و جويها بيش از اراضي باير و يا زمينهاي كشاورزي است و اين سطوح عمل جمع آوري و انتقال آبهاي ناشي از بارندگي را به سهولت و به سرعت بيشتري انجام مي‌دهند. حاصل اين تغييرات، بهبود و افزايش زهكشي حوضه، كوتاه شدن زمان تمركز و افزايش شدت آبدهي سيلابهاي حوضه خواهد شد.

يادآوري مي شود كه ميانگين شدت بارندگي رابطه اي معكوس با تداوم بارندگي دارد و در واقع هرچه تداوم بارندگي كمتر شود، شدت آن بيشتر مي شود. از آنجا كه حداكثر آبدهي سيلاب هر حوضه اساساً تابعي از زمان تمركز آن است بنابراين كوتاه تر شدن زمان تمركز حوضه بر اثر عمليات شهر سازي را مي توان مترادف با افزايش شدت حداكثر آبدهي سيلابها نيز تلقي نمود زيرا در آن صورت بارندگيهاي لازم با تداوم كمتر و نتيجتاً شديدتر باعث جاري شدن سيل و رسيدن آن به حداكثر خود مي گردند.

شهر تهران نيز از اين قاعده مستثني نبوده و نيست. اين شهر خارج از چهارچوب طرح جامع تنها طي يك دهه نزديك به 400 كيلومترمربع از سمت شمال، جنوب، شرق وغرب گسترش غير قانوني داشته است.1

اين شهر در حال حاضر سطحي در حدود 720 كيلومتر مربع را به خود اختصاص داده است،2 و هر روز نيز در حال گسترش است.

موقعيت سدهاي مخزني تأمين كننده آب تهران نيز به صورتي است كه سطوح حوضه آبخيز سدها هيچگونه ارتباطي با سطوح زير ساخت شهر تهران ندارد به عبارت ديگر در مواقع سيلاب، رواناب ايجاد شده بدون هيچگونه كنترل، مهار، ذخيره سازي و مديريتي به سمت پاياب جريان مي يابد.

سرعت و حجم اين جريانات به صورتي است كه قادر خواهد بود تنها در يك حوضه 30 كيلومتر مربعي رودخانه تجريش كه متشكل از سيستم هاي گلابدره، دربند و سعدآباد است سيل معروف 4 مردادماه سال 1366 هجري شمسي را پديد آورد.

پيش بيني و هشدار سيل قبل از وقوع آن در اين حوضه مي تواند خسارات مالي و جاني را به حداقل ممكن رساند.

علي ايحال سيل پديده پيچيده اي است وعوامل ايجاد كننده آن نيز متعدد و متنوعند وبا توجه به وضعيت زماني و مكاني محل سيل و اينكه كداميك از عوامل در ايجاد سيل موثر بوده است دانشمندان مختلف از ابعاد گوناگون به بررسي موضوع پرداخته اند.البته بررسي مسائل مختلف سيلاب مستلزم وجود آمار و اطلاعات كافي از حوضه مورد مطالعه در زمينه هاي مختلف مربوط به‌ آن است لذا با توجه به داده هاي در دسترس نيز محققين روشهاي متفاوتي را در بررسي سيلاب ارائه نموده اند.

برآورد حداكثر آبدهي سيلاب و همچنين حداكثر تراز سطح آب در اكثر قريب به اتفاق پروژه هاي كنترل سيلاب مطرح است.

اگر چه بررسي و مطالعه سيلابها با استفاده از روش هيدروگراف واحد يكي از بهترين روشهاي مطالعه است،ليكن به دليل عدم وجود ايستگاه هيدرومتري ثبات امكان مطالعه با اين روش وجود نداشت، لذا تجزيه و تحليل اين پارامترها با استفاده از داده هاي ايستگاه هيدرومتري مقصود بيك در حوضه مورد مطالعه انجام گرفته است.

در اين رساله با استفاده از داده هاي ايستگاه هيدرومتري مذکور وآمار بارش ايستگاههاي مجاور حوضه به بررسي رابطه بارش و رواناب پرداخته شده و معادلات مربوطه محاسبه گرديده است.

محاسبات و نيز بررسيهاي ميداني نشان ميدهد که حريم فعلي رودخانه تجريش به شدت مورد دست اندازي قرار گرفته و در برخي از نقاط قادر به تخليه حداکثر دبيهاي لحظه اي نميباشد و جهت جلوگيري از ايجاد خسارات در زمان سيل لازم است حريم اصلاح گردد.

بعلاوه محاسبات مذکور و بررسيهاي محلي حاکي از آن است که سيلاب مردادماه سال 1366 هجري شمسي نتيجه مستقيم بارش نبوده و ضعف مديريت سيلابهاي شهري منجر به ايجاد آن و وارد شدن خسارات فراوان مالي و جاني شده است.

1- روزنامه همشهري شماره 159 – 14/4/72 ص 4

2- تصوير ماهواره اي Land sat سنجنده TM سال 1998