تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : تورج زيني وند

دانشکده : زبانهاي خارجي

استاد راهنما : دکتر نصراله شاملي

تاريخ دفاع : 2/7/85

رشته و گرايش : زبان و ادبيات عرب

استاد مشاور : دکتر محمد خاقاني- دکتر جمشيد مظاهري

مكتب‌هاي باده سرايي در شعر عربي و فارسي

چکيده

شعر خمري (باده سرايي) يكي از اغراض برجسته‌ي شعر غنايي محسوب مي‌شود كه در آن شاعر به توصيف مادي يا معنوي خمر مي‌پردازد، و در بيشتر موارد بر آن است كه با مضمون‌هاي گوناگون و سبك‌هاي متنوع به بيان تأثير آن در جسم و جان بپردازد.

از شاعران برجسته‌ي عرب كه در اين غرض شعري به هنرنمايي پرداخته است و در نقد ادبي او را به عنوان پيشواي «مكتب ماديگرايان» مي‌شناسند، مي‌توان «أعشي» شاعر معروف عصر جاهلي را نام برد. وصف‌هاي متنوع او از «خمر» پيش درآمدي نيكو براي خمريه سرايان شعر عربي و فارسي بوده است. مكتب خمريه سرايي «أعشي» تا اوايل عصر عباسي مورد تقليد شاعران قرار گرفته است.

«ابونواس» از ديگر خمريه سرايان مكتب ماديگرايي در شعر عربي محسوب مي شود كه شراب معبود و عروس شعر اوست. وي توانسته است فراتر از أعشي، وصف خمر را در شعر عربي به عنوان يكي از غرض‌هاي شعري مهم استقلال بخشد. بنابراين در شعر عربي مي‌توان از «مكتب أعشي» به عنوان پيشگام ماديگرايان، و از «مكتب ابونواس» به عنوان اوج هنري اين مكتب نام برد.

اما كسي كه توانست، باده سرايي را در خدمت معني و عشق الهي قرار دهد، «ابن فارض» مصري بوده است. وي با مجاهدتهاي روحي و با كمك ميراث زهد و تصوف توانست شعر باده را از «تاريكي» لفظ و معني به «روشنايي» در لفظ و معني سوق دهد. ابن فارض پيشواي «مكتب معنوي» در شعر باده سرايي محسوب مي‌شود، كه در تحول شعر شاعران مكتب عرفان تأثير بسزايي داشته است.

به نظر مي‌رسد شعر خمر در آغاز و در ميان شاعران فارسي زبان، غرض مستقلي نبوده است اما به تدريج و با نفوذ فكري و معنوي ادبيات عرب، مورد تقليد شاعران قرار گرفته است، تقليدي كه همراه با نوآوري و ابتكار بوده است.

از برجسته‌ترين شاعران باده سرا در مكتب ماديگرايان و در شعر فارسي مي‌توان رودكي سمرقندي و منوچهري دامغاني را نام برد كه به تقليد از «أعشي» و «أبونواس»، شعر خمر فارسي را به اوج رسانده اند. شاعران بعد از ايشان روش باده سرايي آندو را الگوي شعر خود قرار داده‌اند.

اما در مكتب شعر عرفاني، اگرچه شاعران چيره دستي چون سنائي غزنوي و مولوي در اين زمينه، پيشگام محسوب مي‌شوند، ولي «حافظ شيرازي» مشهورترين و بزرگترين شاعران باده سرا محسوب مي‌شود كه توانسته است با تكيه بر ميراث گرانقدر شعر تصوف عربي و فارسي، شعر را جذبه‌اي سحرآميز ببخشد كه سبك شعري‌اش تا زمان امروزي، مورد تقليد شاعران قرار گيرد. شعر او، اوج هنر مكتب باده سرايان را در شعر عرفاني نشان مي‌دهد.

در اين رساله برآنيم كه پس از بررسي و مقايسه ي تحوّل باده سرايي در شعر عربي و فارسي به نقد تطبيقي مكاتب ماديگرايان در شعر عربي (أعشي و أبونواس) و در شعر فارسي (رودكي و منوچهري)، و مكتب اهل معني (عرفاني) در شعر عربي (ابن الفارض) و در شعر فارسي (حافظ شيرازي) بپردازيم.

در مقايسه مضامين و اساليب خمري ايشان مي‌توان دريافت كه عوامل فردي، اجتماعي، فرهنگي و... در گرايش آنها به باده سرايي مؤثر بوده است، افزون بر اين در شعرشان، مضمون ها و ساختارهاي مشترك و متفاوتي نيز ديده مي‌شود كه مي‌توان براساس آنها به تفكيك باده سرايان و تعيين نوع مكتب آنها (مادي و معنوي) پرداخت.

واژگان كليدي: شعر، خمر مادي و معنوي، أعشي، ابونواس، رودكى سمرقندى، منوچهرى دامغاني، ابن فارض، حافظ شيرازى.