تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : شکوفه فرهمند

دانشکده : علوم اداري و اقتصاد

استاد راهنما : دکتر نعمت اله اکبري

تاريخ دفاع : 26/2/86

رشته و گرايش : علوم اقتصادي-اقتصاد شهري و منطقه اي

استاد مشاور : دکتر علي عسگري- دکتر مرتضي سامتي

تحليل فضايي توسعه ي شهري در ايران (تعامل شهر و اقتصاد)

چکيده

ظهور شهرهاي متعدد و جديد، و گسترش شهرهاي موجود از پديده هاي مهمي است که در دوران حاضر تحت عنوان توسعه ي شهري در زندگي اجتماعي و اقتصادي کشورهاي مختلف جهان به وجود آمده است. سيستمي از شهرهاي مختلف با اندازه هاي متفاوت تابعي از توزيع اندازه ي شهرهاي مربوط به خود را تعريف مي کنند که اقتصاد شهري به بررسي ويژگي هاي آن مي پردازد. توسعه ي شهري در کشورها معمولاً در قالب رشد شهرهاي موجود، خلق شهرهاي جديد، يا هر دو صورت مي گيرد. توسعه ي شهري تحت تأثير عوامل مختلف از جمله عوامل اقتصادي قرار دارد. در واقع يک رابطه دوطرفه تأثير و تأثر توسعه ي شهري و رشد اقتصادي به شکل تعاملي بين شهر و اقتصاد همواره قابل ترسيم است.

مطالعه حاضر به بررسي روابط فوق در ايران با تعميم مدل هاي توسعه ي شهري هندرسن، با لحاظ نمودن اثرات مجاورت و رويکرد تحليل فضايي (از طريق تکنيک هاي اقتصادسنجي فضايي) پرداخته که دستاورد اصلي اين تحقيق است. مدل هاي رتبه- اندازه، جيبرات و ضريب جيني فضايي در تحليل توزيع اندازه ي شهرها براي سيستم شهري ايران در دوره ي 75-1335 استفاده شده است. اثر رشد اقتصادي بر توسعه ي شهري از طريق تحليل فضايي مدل هاي توسعه ي شهري (رشد اندازه ي 62 شهرستان بالاتر از 100 هزار نفر جمعيت و رشد تعداد شهرها براساس داده هاي استاني، در دوره ي 75-1345) بررسي و اثرات مجاورت و همسايگي توصيف شده است. مدل رشد اقتصادي سولو- سوان و متغير نخست شهري درتوصيف تأثير تمرکز شهري بر رشد اقتصادي در دوره ي 81-1339 مبين طرف ديگر رابطه تعاملي فوق مي باشد.

نتايج حاصل از بررسي توزيع اندازه ي شهرهاي ايران گواه اين مدعا است که توزيع اندازه ي شهرهاي ايران در طول زمان ثابت نبوده و تمرکز شهري فزاينده اي را نشان مي دهد. رشد اندازه شهرها داراي الگوي فضايي است، بدين معني که رشد هر شهر علاوه بر عوامل مطرح شده در تئوري هاي هندرسن، تحت تأثير رشد اندازه ي شهرهاي مجاور نيز مي باشد. بنابراين، مي توان از طريق تصريح فضايي مدل هاي توسعه ي شهري هندرسن، اثرات مجاورت را در آن ها لحاظ نمود. نتايج برآورد مدل رشد اقتصادي با وارد کردن متغيرهاي سطح و توان دوم نخست شهري نشان مي دهد که نخست شهري به شکل توان دوم بر رشد اقتصادي اثر دارد. به عبارت ديگر، سطح بهينه اي از نخست شهري وجود دارد که تمرکز شهري کمتر يا بيشتر از آن حد باعث کاهش رشد اقتصادي مي گردد. مخارج دولت، سطح سرمايه گذاري و درجه ي باز بودن تجاري به عنوان ابزار سياستي براي حرکت به سمت حد بهينه ي تمرکز شهري مي باشند.