تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 30/6/83

رشته و گرايش : تاريخ-اسلام

استاد مشاور : دکتر علي اکبر کجباف

نام و نام خانوادگي : سيد ابوالقاسم سيدفتاحي

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر اصغر منتظرالقائم-دکتر اصغر فروغي ابري

بررسي و تحليل رقابت‌ها و چالش‌هاي امارت و وزارت در خلافت عباسي از دوره معتصم تا پايان آل بويه بغداد (218-447 ق)

چکيده

بي ترديد خلافت 524 ساله عباسي يكي از فرازهاي مهم و اساسي تاريخ و تمدن اسلامي است. اين خلافت كه خود وارث اسلام اوليه و همچنين خلافت اموي بود. از همان ابتدا شاهد دگرگوني و تحولات عمده‌اي بود كه به عنوان نمونه مي‌توان به تغيير ساختار جامعه و دگرگوني در جايگاه موالي و تكيه بر عنصر غيرعرب اشاره نمود.

در دوران اوليه خلافت عباسيان كه تا حدود زيادي فتوحات فروكش نمود، براي اداره جامعه عظيم اسلامي، ديوانسالاري بسيار پيچيده‌اي به وجود آمد كه در رأس آن وزير قرار داشت. به اين ترتيب ديوان وزارت در رأس ساير ديوان‌ها از جايگاه بسيار بالايي برخوردار شد. در اثر اقدامات وزيران نامدار اين دوران فرهنگ و تمدن اسلامي به اوج شكوفايي خود رسيد. اما از زمان خلافت معتصم عنصر جديدي وارد عرصه جامعه اسلامي گرديد كه هيچگونه سنخيتي با فرهنگ و تمدن اسلامي نداشت. اين عنصر همان تركان آسياي مركزي بودند كه از زمان خلافت متوكل قدرت بيش از اندازه‌اي يافتند و از يك سو خلفا را تحت سلطه خود گرفتند و از سوي ديگر در برابر ديوانسالاران صف‌آرايي نمودند؛ و از اين زمان كشمكش ديوانسالاران كه در رأس آن وزير قرار داشت و سپاهيان كه در رأس آن اميران قرار داشتند آغاز شد و با فراز و نشيب‌هاي زيادي كه به غير از دوران مقتدر عمده به نفع اميران بود ادامه يافت. در زمان الراضي بالله با ايجاد مقام اميرالامرايي مقام وزارت به شدت تنزل يافت و حتي مقام خلافت نيز به شدت تحت‌الشعاع آن قرار گرفت. دوران اميرالامرايي 10 سال طول كشيد. اين دوران اوج انحطاط خلافت عباسي بود. در سال 334 هـ .ق احمد معزالدوله بغداد را تصرف كرد، احمد و جانشينان وي نيز بالاجبار از خليفه مقام اميرالامرائي گرفتند. در اين دوران نيز تقابل امرا و وزرا ادامه يافت و چه بسيار وزرا كه در اين دوران در اثر رقابت با امرا جان باختند و چه بسيار از آن‌ها كه مورد آزار و اذيت وتوهين قرار گرفتند. البته شايد در اين كشمكش‌ها، امرا و وزرا به يك ميزان مقصر بودند. اما آنچه از اين ميان نصيب جامعه اسلامي شد، عبارت بود از زوال و انحطاط و بي ثباتي و از بين رفتن جان‌ها و نفوس فراوان و رشد نيروهاي گريز از مركز و تجزيه امپراتوري اسلامي.

كليد واژه‌ها:وزارت، امارت، اميرالامرا، خلافت.