تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 30/7/82

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر مهدي تدين

نام و نام خانوادگي : هومان شاکري

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدرضا نصراصفهاني

خيال در مثنوي

چكيده

خيال از جمله واژگاني است كه در مثنوي معنوي به فراواني به كار رفته است. اين واژه در اين كتاب نفيس داراي معاني و كاربردهاي گوناگون است. يكي از موارد مورد اشاره‌ي لفظ خيال در نزد حكما و عرفا عالم خيال است. اين عالم كه از آن تعبير به عالم مثال، برزخ، خيال منفصل و ارض ملكوت نيز مي‌شود، برزخي روحاني بين عالم ماديات و عالم مجردات است. با ورود اين عالم به عرصه‌ي حكمت و عرفان اسلامي، مباحث ديگري همچون بدن مثالي، خواب، خيال متصل (خيال انساني)، تناسخ و غيره مورد توجه مجدد قرار گرفت. اين مقوله يعني عالم خيال و مباحث مربوط به آن در مثنوي و ديگر آثار مولانا كم و بيش مجال بروز پيدا كرده كه قسمت اعظم اين رساله به بررسي آن اختصاص داده شده است.

علاوه بر اين، در فصل چهارم اين رساله ديگر معاني رايج واژه‌ي خيال در مثنوي مولوي مورد توجه و تحقيق قرار گرفته است. يكي از معاني رايج خيال در مثنوي، خواب و اموراتي است كه در خواب ديده مي‌شود. از ديگر كاربردهاي واژه‌ي خيال، به كار رفتن اين كلمه در معني گمان و ظن و تصورات باطل است. از ديگر موارد مورد اشاره لفظ خيال، نقش و تصوير است؛ نقش اشياء برآب، آينه‌ و غيره . يكي ديگر از مهمترين كاربردهاي خيال در مثنوي كه در ديگر متون ادبي و عرفان كمتر مجال بروزيافته، به كار رفتن اين واژه در معني فكر و انديشه است؛ كاربردي كه در ديگر آثار مولانا، غزليات شمس و فيه‌مافيه، به فراواني مورد اشاره قرار گرفته است.

بدين گونه با بررسي ابعاد مختلف مقوله‌ي خيال به اهميت نقش اين موضوع در جهان‌بيني مولانا پي مي‌بريم. اين توجه و اهميت در مورد خيال انساني نيز صدق پيدا مي‌كند. چرا كه با نگاه مولانا انسان در زندگي روزمره‌ي خود متاثر از خيالات درون است. اين تاثيرگذاري هم بر ظاهر و عارض شخص هويداست و هم عامل حركت و فعاليت انسان در امورات زندگي اوست.

نهايتاً اين‌كه اين رساله با بررسي مقوله‌ي خيال [مثال] و مباحث مربوط به آن در نزد حكما و عرفا آغاز و با بررسي اين مطالعات در مثنوي معنوي و ديگر آثار مولانا ادامه و در نهايت با مورد توجه قرار دادن ديگر كاربردهاي واژه‌ي خيال در مثنوي به اتمام مي‌رسد.