تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 17/4/74

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي-اقليم شناسي

استاد مشاور : دکتر ايران غازي

نام و نام خانوادگي : شهرام بهزادي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدرضا کاوياني-دکتر حسنعلي غيور

هيدروكليماتورلوژي حوضه آبريز دره گپ گناوه با تاكيد بر برنامه ريزي منابع آب و مديريت كنترل سيلاب

چكيده

هيدروكليما تولوژي علمي است كه به بررسي رابطه عناصر جوي ـ اقليمي و روانات سطحي ايجاد شده در حوضه‏ها مي‏پردازد . در اين رساله كه كاربرد دانش هيدروكليماتولوژي بيشتر به منظور عمليات مهار و كنترل سيلاب حوضه اهميت يافته تا بتواند راهگشايي جهت جلوگيري از ايجاد سيلابهاي مخرب و خانمان برانداز باشد.

حوضه آبريز دره گپ كه محنور اصلي مطالعات مهار سيلاب روستاها و شهر بندري گناوه را در مي‏گيرد در بخش جنوبي ايران و در محدوده 50 درجه و 17 دقيقه تا 50 درجه و 55 دقيقه طول شرقي و 29 درجه و 32 دقيقه تا 30 درجه و 14 ثانيه عرض شمالي قرار گرفته است . وصعت كلي حوضه تا مدخل ورودي دشت منتهي به گناه 872 كيلومتر مربع مي‏باشد . از ديدگاه زمين شناسي اين حوضه در واحدي نام زاگرس خارجي يا چين خورده قرار گرفته است و سازندهاي چينه شناسي آن عبارتند از : 1- سازند آغاجاري 2- سازند بختياري 3- سازند ميشان 4- سازند كواترنري كه اكثراً داراي طبقات گچي – نمكي – آهكي بوده و در شور و قلياسازي منابع آب و خاك حوضه نقش اساسي را بعهده دارند.

به لحاظ ژئومرفولوژي، منطقه شامل پنج بخش اساسي به شرح زير مي‏باشد : 1- بخش كوهستاني 2- كوهپايه‏ها و مخروط افكنه‏ها 3- دشت سر 4- نبكا 5- جلگه ساحلي، كليه واحدهاي مذكور پس از گذراندن دوره‏هاي متفاوت سرد و گرم – خشك و باراني رخنمون يافته و تاثيرات بعدي خود را در حوضه مورد مطالعه تلقيح كرده‏اند.

اكثر خاكهاي حوضه داراي محدوديت عمق و بافت سنگين بوده و پوشش گياهي تنكي را در سطح روئين خود ارزاني داشته‏اند، پديده‏هاي شوري، قليائيت، سيلگيري، فرسايش مجموعه پديده‏هايي هستند كه عارض اغلب سطوح خاكهاي حوضه مي‏باشند.

در حوضه مذكور به دليل نامساعد بودن شرايط اقليم از يك طرف و خاك از طرفي ديگر پوششهاي گياهي ضعيف نامنظم و ناهمگن مي‏باشند.

عوامل مؤثر بر اقليم حوضه عبارتند از : 1- سيكلونهاي مديترانه 2- كم فشار سوداني 3- ناهمواريهاي زاگرس . بارندگي سالانه آن 336 ميليمتر و ميزان تبخير در حد بالائي بوده و حدود 2796 ميليمتر طبق طشت مي‏باشد، بادهاي غالب منطقه شمال غربي در طي فصول و ماههاي مختلف سال است . معدل رطوبت سالانه برابر 4/65 درصد است و ماههاي مرطوب عبارتند از : آبان، آذر، دي و بهمن.

در حوضه مورد بحث به دليل عدم وجود ايستگاههاي آب سنجي جهت برآورد حجم سيلاب از فرمولهاي تجربي و هيدروگراف SCS استفاده شده است . بر طبق نتايج حاصل از هيدروگراف پيك سيلاب در كل حوضه دره گپ با در نظر گرفتن حداكثر بارندگي 36 ساعته (‌80 ميليمتر ) 4/378 متر مكعب در ثانيه و در حوضه دره رجدون كه از زير حوضه‏هاي، حوضه دره گپ مي‏باشد با ادخال حداكثر بارندگي 24 ساعته (68 ميليمتر) 8/178 متر مكعب در ثانيه برآورد شده است.

بر اساس آناليز شيمايي كيفيت آب حوضه چنين مي‏توان اظهار داشت كه آب حوضه از فروردين ماه به بعد بسيار نامطلوب مي‏شود و اين به دليل عدم ريزش جوي و تبخير شديد در منطقه مي‏باشد.

مهار سيلاب در حوضه به دو بخش قابل تقسيم است : الف) بخش مهندسي كنترل سيلاب ب) بخش مديريتي كنترل سيلاب.

در بخش مهندسي كنترل سيلاب پس از ي بررسي كلي از وضعيت حوضه انجام سه اقدام براي رفع سيلاب تشخيص داده شده است كه عبارتند از : 1- انحراف بخشي از مسير رودخانه دره گپ 2- اصلاح (تعميق، تعريض و مستقيم نمودن) بخشي از بستر رودخانه 3- انجام عمليات آبخيزداري در ارتفاعات بالا دست حوضه.

در بخش مديريتي كنترل سيلاب نيز : 1- احداث ايستگاههاي اقليمي، باران سنجي و هيدرومتري 2- تهيه نقشه سيل و حريم رودخانه 3- مديريت مناطق سيل گير و … مد نظر مي‏باشد.

براي پيشگيري از خطرات تجمع رواناب‏هاي توليد شده از سطح خود شهر نيز طراحي صحيح كانالها و تخليه ثقلي آبهاي سرگردان پيشنهاد مي‏شود . از لحاظ كيفي آب حوضه در مواقع بارش شرايط نسبتاً خوبي را داراست . اين روند با كاهش و قطع بارندگي و بالا رفتن ميزان تبخير در منطقه سير معكوس يافته، بطوري كه از فروردين ماه به بعد آب رودخانه صرفاً آب پايه با دبي كم بوده و شرايط نامطلوبي را براي استفاده‏هاي مختلف ارائه مي‏نمايد . در مواقعي كه آب حوضه از رقت خاصي برخوردار است مي‏توان از آن در كشاورزي و دامپروري آنهم بصورت محدود استفاده كرد ولي در زمينه شرب و صنعت آب حوضه محدوديتهاي خاصي را ايجاد مي‏نمايد . در زمينه آبهاي زير زميني ذكر اين نكته ضروري است كه اين آبها در سطح بالا قرار داشته و داراي شرايط كيفي و كمي نامطلوبي هستند.