تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 23/2/74

رشته و گرايش : علوم اجتماعي- جامعه شناسي

استاد مشاور : دکتر فريدون وحيدا

نام و نام خانوادگي : محمدباقر ملک ابي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر مهدي دهباشي

بررسي زمينه هاي جامعه شناختي پيدايش عرفان و تصوف درايران

چكيده

حديث از مطرب و مي گو و راز دهر كمتــرجو

كه كس نگشود و نگشايد به حكمت اين معما را

آنچه مسلم است اين است كه در همان قرن اول هجري بعد از رحلت پيامبر اكرم (ص) از طريق تعليمات پيامبر اكرم (ص) و معصومين و دعاهاي بلند عرفاني كه از آنها به يادگار مانده بود گرايش به عرفان و جذبه عرفاني در اسلام ظاهر مي‏شود و آثار ظهور عرفان در زندگي اجتماعي مردم مومن به اعراض از شهوات زميني و توجه به حيات معنوي و علوالم شهودي دور از عالم ظاهري تحقق پيدا مي‏كند.

اين آثار مخصوصاً در نتيجه توسعه تدريجي سلطه اموي و تحول آن به يك حكومت استبدادي بارزتر مي‏گردد . زيرا چنان سياست خشك ذوق و عواطف مؤمنان را سخت آزرده كرده بود كه آنها را براي ايثار و فداكاري و مجاهدت در جهت تعالي روح آماده كرد و به مشاهده عالم باطني سوق داد . به گونه‏اي كه گاهي بر اثر نيروي ايمان و حسن شجاعت و فداكاري در اين سير و سلوك معنوي به مقامات عالي عرفاني مي‏رسيدند . از جمله آنها مي‏توان اولين مظاهر اين شور معنوي را در حسن بصري و ديگران مشاهده كرد . عرفان و تصوف اولين بار كه پديد آمد عكس العملي بود عليه فساد اوضاع اجتماعي و اخلاقي آن عصر و كوششي براي طهارت باطن و تزكيه نفس آنچان كه بتوان به حق واصل شد.

البته بايد خاطر نشان كرد كه عرفان و تصوف هم در طول تاريخ، آرام آرام رنگ سياسي به خود گرفت بدون ترديد از هر صد صوفي و عارف از زمان حسن بصري كه خود عارفي ايراني و از دهات اطراف بصره بود هشتاد درصد صوفيان ايراني بوده‏اند و از اين هشتاد درصد نيز اغلب خراساني بودند . خراسان مركز قيام عليه خلافت‏ها و مبارزات سياسي بود . بنابر اين مي‏توان گفت كه رشد و گسترش اصلي تصوف مربوط مي‏شود به شرايط خاص سياسي كه بعداً پديد آمده است بطوري كه ريشه و بنياد شرايط اجتماعي و سياسي را در طول تاريخ كشورهاي اسلامي مي‏توان تا حدودي در تاريخ تصوف مشاهده كرد . تصوف در ايران ابتدا گرايش به اصالت‏هاي اسلامي داشت، سپس شكل مبارزه با بيداد و ستم را نيز پيدا كرد . در هر حال شرايط اجتماعي نيز در كنار ساير عوامل مهم ديگر به پيدايش جنبش نيرومند ترك دنيايي و رياضت كشي در مهمترين مراكز حكومت خلفا انجاميد.

عرفان و تصوف اسلامي بي ترديد، از خود اسلام مايه گرفته و آبشخوري جز قرآن و حديث و نحو زندگي شخص پيامبر گرامي اسلام و صحابه واقعي و صميمي ندارد ولي در سير تكاملي خود با نظام‏هاي بزرگ فكري ديگري برخورد كرده و تحولاتي در فروع و آداب و رسوم آن پديد آمده است.