تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 25/3/84

رشته و گرايش : تاريخ-اسلام

استاد مشاور : دکتر سيد اصغر محمودآبادي

نام و نام خانوادگي : طهماسب بيرانوند

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدعلي چلونگر

بررسي مباني فکري زنادقه از آغاز خلافت عباسي تا پايان قرن سوم

چکيده

واژه زنديک براي نخستين باردرعهدساساني درباره ماني ومزدک به کاررفت.فتح سرزمين ايران توسط مسلمانان وآزادي اديان مختلف سبب شد که اين اديان به تبليغ مباني فکري خويش بپردازند .دراين ميان پيروان ماني ومزدک تلاش وسيعي به عمل آوردند.خلفاي بني اميه به نحوي مروج انديشه هاي زنادقه شدند.انديشه هايي که از جنس بي توجهي به مبادي ومباني اوليه اي بود که اسلام آن را تبليغ ميکرد.پس ار استقرارخلافت عباسي به ويژه در زمان خلافت مهدي عباسي(158ق)مبارزه باجريان زندقه آغاز شدواين مساله يکي از ارکان خلافت عباسي شد.درآغازخلافت عباسي به قيامهايي که دربرابر خلافت عباسي برمي خاست واژه زنديق خطاب شد مانند المقنع، استادسيس، سنباد،خرمدينان وغيره.اما بعدا در عهد هارون و مامون عباسي وشروع نهضت ترجمه که يک نوع شک وترديد رادر اذهان مسلمانان ايجاد ميکرد، زندقه اي ازنوع طعن وايرادوتوليدشک وترديددرمباني فکري اسلام مانندقران وتوحيدواعتقاد به معادرادامن گستر شد.درعصرمامون ،جرياني عقلگرا به نام معتزله ،به مبارزه با انديشه هاي زندقه اي از اين نوع همت گماشت.امادرعصرمتوکل (234ق)به بعد با روي کارآمدن اهل حديث ،واژه زنديق به شکل نوعي اتهام به تمام فرق به جز اهل حديث وسنت اطلاق شد.دراين عصر،شيعيان درصف نخستين کساني هستند که با آنها به عنوان زنديق مبارزه شد،زندقه يي که بيشترحالت نوعي اتهام را داشت.برخي فرق شيعه مانندغلاه وکيسانيه واسماعيليه وقرامطه ،منسوب به زندقه شدند.ازآغازخلافت عباسي برخي شخصيتها نيز مانند،ابن مقفع،ابوعمرو حمادبن يحيي عجرد،ابوشاکرديصاني،بشاربن برد،عبدالکريم بن ابي العوجا،صالح بن عبدالقدوس،ابونواس و...متهم به زندقه شدند.به هرحال مفهوم ومدلول واژه زنديق در دوره خلافت عباسي به يک شکل به کار نرفته است.دربرخي مواردجنبه ي اتهامي داشته است ،براي از ميدان به در کردن رقيب،دربرخي مواردديگر نيز ازتاثيرانديشه هاي غيراسلامي ،مانند،حلولي،تناسخي،مانوي،مزدکي وثنوي،به دورنمانده است.

کلمات کليدي: مانوي، مزدکي، خلافت