تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 14/4/84

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر محمود براتي

نام و نام خانوادگي : سکينه طالب زاده

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر طاهره خوشحال

تاثير سفرنامه نويسي عصر مشروطه بر سادگي نثر

چكيده

نثر فارسي از ابتدا تاکنون دچار تحولات متعددي شده است و از جهت سادگي و پيچيدگي مراحل مختلفي را گذرانده است به گونه اي که مي توان منحني آن را از سادگي به پيچيدگي و سپس از پيچيدگي و تکلف به سوي سادگي ترسيم کرد. دگرگوني هاي نثر تا حد زيادي الهام گرفته از حوادث اجتماعي- سياسي هر دوره است. گرايش به ساده‌نويسي در طول دوره هاي مختلف نثر مورد توجه اديبان و نويسندگان بوده است و يکي از بارزترين ويژگي انواع مختلف نثر در دوره ي معاصر نيز هست. اين گرايش به ساده‌نويسي از اواخر عصر قاجار مورد توجه برخي از نويسندگان و کارگزاران قرار گرفت و آن هم پيامد تحولات شگرفي بود که در جامعه‌ي ايران رخ داده بود، و عوامل متعددي در ايجاد اين تحولات مؤثر بودند که مهمترين آنها به قرار زير است:

رواج صنعت چاپ، گسترش روزنامه نويسي، تأسيس مدرسه ي دارالفنون ، ترجمه ي کتب و آثار فرنگي، اعزام عده اي از دانشجويان به اروپا و آشنايي با دنياي جديد و رواج و گسترش سفرنامه‌نويسي.

هر کدام از عوامل بالا غير از آنکه موجب ورود مظاهر تمدن اروپا به ايران شد؛ به طور مستقيم و يا غير مستقيم موجب سوق نثر به سمت ساده‌نويسي نيز شد. در اين ميان سفرنامه‌ها از اهميت ويژه اي برخوردارند؛ هم به جهت اينکه نويسندگان آنها با درج مطالبي در قالب اين سفرنامه‌ها، به بيداري اذهان جامعه کمک کردند و هم اينکه اين سفرنامه‌ها، در عصر مشروطه، باعث سادگي نثر شدند. نويسندگان آنها با بهره گيري از زباني روان و ساده به شرح ديده‌ها و شنيده‌هاي خود پرداختند ، و بدين ترتيب راهي را هموار کردند که از اندک زماني قبل مورد توجه قرار گرفته بود و آن راه چيزي جز ساده نويسي نبود. اينان گذشته از اينکه در عصر خود باعث تحول نثر شدند؛ شيوه ي نيکويي را فراروي آيندگان قرار دادند، بدين معني که نوشته‌هاي بعد از دوران مشروطه در مقوله‌هاي مختلف- از جمله سفرنامه‌هايي که توسط معاصران نوشته شده است- تحت تأثير اين سفرنامه‌ها بوده اند؛ و با زباني روان و ساده نوشته شده اند .

در اين رساله با نگاهي اجمالي به تحولات صورت گرفته در اواخر عصر قاجار و پيامدهايي که منجر به تحول جامعه و انقلاب مشروطه شد؛ با معرفي و تحليل سبک و درون مايه ي چند سفرنامه ي برجسته ي اين عصر به ميزان تأثير سبک سفرنامه‌ها بر سادگي نثر پرداخته مي‌شود و نمونه‌هاي ساده‌نويسي در اين سفرنامه‌ها نمايانده مي‌شود و تا حدي نيز به ميزان اثرگذاري سبک سفرنامه‌هاي اين دوره بر سفرنامه‌هاي دوران بعد پرداخته مي‌شود . روشي که براي رسيدن به اين هدف برگزيده ايم به اين ترتيب است که در ابتدا پس از تعريف ساده نويسي، با بررسي و تحليل محتوا و درون مايه سفرنامه ها با آوردن نمونه هاي متعدد ساده نويسي در آنها ثابت کرده ايم که سبکي که سفرنامه نويسان براي نگارش آثارشان برگزيده اند؛ سبکي ساده و روان است. زبان و بياني که عامه فهم است و از تکلف و پيچيدگي هاي منشيانه فاصله زيادي دارد. نتيجه اي که از اين تحقيق و بررسي به دست آمد اين است که در عصر مشروطه سفرنامه‌ها نيز، در کنار ساير آثار شعرا و نويسندگان باعث رونق ساده‌نويسي شد و نثر را از تکلّف و پيچيدگي دوران‌هاي گذشته رهانيد. چرا که نويسنده در سفر به دليل آنکه تعجيل چاشني کار وي است ، فرصتي براي لفظ‌پردازي‌هاي دور و دراز شاعرانه ندارد ، و در قالب کلماتي روان و ساده به وصف ديده‌ها و شنيده‌هايي که از رهگذر پنج حس درک کرده است مي پردازد. همچنين چون با حواس پنج گانه سروکار دارد و وارد مقوله ي تخيل نشده است، بسيار ساده و روان به شرح وقايع سفر مي پردازد. اين سفرنامه‌ها هم به غناي فرهنگي جامعه‌ي ما کمک کرد و هم گنجينه‌هايي به خزينه‌ي زبان و ادب فارسي افزود.

از اين نکته نيز نبايد غافل شد که برخي از سفرنامه‌ها ضعف هاي دستوري و زباني نيز دارند و نويسندگان آنها در پـاره اي موارد قواعد دستوري را رعايت نمي کرده اند و ورود پاره اي اصطلاحات و ترکيبات فرنگي به زبان فارسي نيز از طريق همين سفرنامه‌ها بوده است. اما با همه ي اين احوال تأثيرات مثبت اين سفرنامه‌ها آنقدر قابل توجه است که مي توان اين موارد را ناديده گرفت و به ديده ي اغماض به آنها نگريست.