علت غائي از ديدگاه ابن سينا، ملاصدرا و فخر رازي

چكيده

علت غائي از مسائل بنيادي فلسفه‌ي اسلامي است، از اينرو انديشمندان و فلاسفه‌ي بسياري در آثار خود به اين مطلب پرداخته‌اند. هدف ما نيز در رساله‌ي حاضر اين بوده که مسأله‌ي مزبور را از ديدگاه سه تن از برجسته‌ترين فلاسفه‌ي مسلمان از جمله ملاصدرا، ابن‌سينا و فخر رازي مقايسه نمائيم. ضمن بررسي کامل نظرات ايشان، اشتراک آراء و اختلاف نظراتشان مشخص گرديد. از جمله اختلافات اساسي، اختلاف نظر فخر رازي و ابن‌سيناست که در رابطه با غايتداري فواعل مختار (خداوند و انسان) و فواعل غيرمختار (طبيعت) بوده است. برخلاف ابن‌سينا و فخر رازي، مقايسه‌ي نظرات ملاصدرا و ابن‌سينا مبين اين مطلب است که آراء اين دو فيلسوف بسيار به هم نزديک بوده، بدين صورت که آنها معتقدند: واجب تعالي، غايتي جز ذات اقدس خويش ندارد و غاياتي که براي افعال خداوند در نظر گرفته شده، غايات بالعرض است؛ بنابراين غايت و غرض اصلي خداوند را حب خدا و تجلي ذات او و غرض فرعي‌اش را رساندن مخلوقات به خير و کمال مي‌دانند. همچنين غايت افعال انساني را رسيدن به کمالاتش دانسته و غايتداري طبيعت را نيز به اين معنا تلقي مي‌کنند که فاعل‌هاي طبيعي، ذاتا غايت مشخصي را طلب نموده و اين غايت معين و مطلوب، خير و کمال براي آنها مي‌باشد.

ملاصدرا و فخررازي علاوه بر آثار فلسفي، به تفسير آيات نيز پرداخته‌اند. نحوه‌ي تفاسير ملاصدرا از آيات مربوط به علت غائي، مؤيد مطالب فوق‌الذکر است. ولي از آنجا که فخر رازي هيچ‌گونه غايت و غرضي را در افعال خداوند قائل نبوده است، در شرح آيات نيز سعي‌اش توجيه و اثبات همين عقيده بوده است.

به طور کلي نتيجه‌ي حاصله از اين رساله بدين صورت است که فلاسفه‌ي اسلامي (ملاصدرا و ابن‌سينا) در اصل غايتمندي افعال خداوند، انسان و طبيعت متفق القول بوده‌اند و اختلافات جزئي‌شان در برخي موارد معدود، مربوط به مباني خاص فلسفي هر يک بوده است.