تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 25/3/84

رشته و گرايش : تاريخ-ايران دوره اسلامي

استاد مشاور : مهدي مهرعليزاده

نام و نام خانوادگي : عبدالمحمد عزيزيان

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر لقمان دهقان نيري

تركمن ها و نقش آنها در روند تاريخ ايران از تشكيل دولت قاجار تا معاهده‌ي آخال

چکيده

تركمن ها از اقوام مهاجر تركستان بودند كه در اواسط قرن دوازدهم هجري قمري (هيجدهم ميلادي ) به سرزمينهاي شرق درياي خزر كوچ كرده و در آنجا سكني گزيدند . اين اقوام مهاجر كه زندگي ايلياتي داشتند به خطر خصلتهاي ايلياتي و تمايلات مذهبي، به نهب وغارت در سرزمينهاي مجاور سرزمين خود پرداختند. حكمرانان ايراني، كه در ايالات مرزي حكومت مي كردند و مدتها قبل از قاجارها مستقل بودند،نيز به همكاري و مساعدت با آنان برخاستند. بدين ترتيب در يك تفاهم دو جانبه ميان آنها، كار تاخت و تاز و چپاول تركمن ها در خراسان و استرآباد وارد مرحله ي خطرناك و آراز دهنده اي گشت . در اواسط سده ي سيزدهم هجري قمري /نوزدهم ميلادي، دولت مركزي ايران، كه از ناامني در خراسان و استرآباد به ستوه آمده بود، تركمنها را بلا پنداشته و مصمم به رفع اين بالا شد، تا دوباره امنيت و آرامش را به آن سامان باز گرداند، عباس ميرزا مامور اجراي اين برنامه شد، ليكن مرگ زود هنگام نايب السلطنه مانع از تحقق اين هدف شد.

پيامدهاي بسيار مخرب اقتصادي و اجتماعي ، حملات تركمنها در خراسان و استرآباد كه از نيمه دوم قرن سيزدهم هجري قمري رو به فزوني نهاده بود، باعث ركود فعاليتهاي توليدي و تجاري آن منطقه گرديد و اين امر باعث وحشت و تنفر شديد مردم از تركمن ها شد ولي مرز داران كه روابط دولت مركزي با تركمن ها را تنظيم مي كردند، به اين حالت تمايل داشتند و به تركمن ها، مستقيم و غير مستقيم پشت گرمي مي دادند و مانع از سركوبي قاطعانه آنان از سوي دولت مركزي ايران مي شدند. از سوي ديگر ازبكان خيوه نيز به دليل داشتن منافعي چند در ميان تركمنان از جمله گرفتن خراج از آنان توجه خود را به اين منطقه معطوف ساختند و اين امر رقابت دو جانبه ميان ايران و ازبكان به وجود آورد اما در اواسط سيزدهم قمري هجري /نوزدهم ميلادي روسيه تزاري چون در پيشروي به شرق اروپا با مخالفت سر سختانه رقباي اروپايي خود ( فرانسه و انگليس) مواجه شده بود براي ارضاي حس توسعه طلبي خود نواحي تركمنستان و ماوراء النهر را آماج حملات توسعه طلبانه خود قرار داد كه اين امر به تشديد رقابت در سرزمين هاي شرق درياي خزر منجر گرديد. دولت انگليس كه سرزمين زرخيز هندوستان را در خطر مي ديد به اين مسئله توجه كرده، در برابر توسعه طلبي روسيه واكنش نشان داد در اين گير ودار ازبكان مغلوب ايران شدند و پس از مدتي نيز از روسها شكست خوردند . بدين ترتيب ازبكان از عرصه ي رقابت كنار رفتند. دولت ايران نيز در لشكر كشي سال 1376 ق/ 1859 م تركمن هاي مرو كه در راستاي اعاده نفوذ و سلطه سنتي خود در اين منطقه بود ، شكست خورد ولي توجه استعمارگران انگليسي به تركستان، به عنوان منطقه حايل و دفاعي براي هند، عرصه رقابت ميان روسيه و انگليس ايجاد كرد كه از يكسو جانشين رقابت ايران و ازبكان گرديد و از سوي ديگر باعث از دست رفتن مناطق زيادي از ايران تاريخي گرديد.

كليد واژه: قاجار، تركمن، سرخس ، آخال، خراسان ، خيوه