تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : كوروش منوچهري

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر علي اصغر باباصفري

تاريخ دفاع : 23/6/87

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر محسن محمدي فشارکي

طبقه بندي و بررسي شخصيت‌هاي داستان‌هاي هزار و يك شب

چكيده

هزار و يك شب از كهن ترين متون ادبيات عاميانه جهان است. اين كتاب مجموعه اي از حكايت هاي گوناگون است كه توسط دختري به نام شهرزاد براي پادشاهي به نام شهريار روايت مي شود. هزارويك شب در حقيقت همان هزار افسان ايران باستان است كه داستان بنيادين آن ريشه در اسطورة ضحاك دارد. هزار افسان به زبان عربي ترجمه شده و در گذر زمان مورد دخل و تصرف بسيار قرار گرفته است. عبداللطيف طسوجي در دوران قاجار هزارويك شب را به فارسي ترجمه كرد.

با توجه به اين كه در هر قالب روايي، شخصيت از مهمترين عناصر روايت است و اين اهميت تا اندازه اي است كه شخصيت را شرح رخدادهاي داستان، و رخدادهاي داستان را نمايش شخصيت مي دانند. در اين پژوهش كوشيده ايم شخصيت هاي داستان‌هاي هزار و يك شب را طبقه بندي و بررسي كنيم. تا ميزان نفوذ و تاثير هريك از طبقات شخصيتي تعيين شود و بتوان به شناخت تازه اي از شخصيت هاي اين اثر دست يافت.

شمار بسيار حكايت ها در اين مجموعه، مخاطب را با انبوهي از شخصيت ها كه معمولاً مشابه نيز هستند، روبرو مي كند. در مرحله نخست، شخصيت هاي مشابه در يك طبقه قرار گرفتند. براي نمونه پادشاهان، وزيران و بازرگانان هريك در طبقه اي جداگانه جاي داده شده اند. در مرحله دوم با توجه به اين كه در قصه ها و افسانه هاي عاميانه، شخصيت ها يا نيك هستند يا بد. در اين پژوهش نيز افراد هر طبقه به دو گروه نيك و بد تقسيم شده و مورد بررسي قرار­ گرفته­اند.

زنان مهمترين طبقه­ شخصيتي هزار و يك­شب را تشكيل مي­دهند و در نقش­هاي اصلي و ­فرعي، گاه خردمندانه­تر از مردان عمل مي كنند. جنيان ديگر طبقه شخصيتي هزار و يك شب هستند كه به سود يا زيان قهرمان قصه عمل مي كنند. شخصيت هاي تاريخي از جمله برخي خلفا نيز در هزار و يك شب حضور دارند كه گاه منطبق با واقعيت تاريخي هستند و گاه براي عوام فريبي، ديگر گونه معرفي مي شوند. اغلب قهرمانان و شخصيت هاي اصلي از طبقه فرادست جامعه مانند پادشاهان، شاهزادگان، بازرگانان و... هستند. زيرا ماجراهاي زندگي فرادستان و كامراني هاي آنان جذابيت هاي بسياري براي مخاطب داشته است. شخصيت ها در قصه‌هاي عاميانه از جمله هزار و يك شب ايستا هستند. يعني از آغاز تا پايان قصه هيچ تغيير و تحولي نمي‌پذيرند. شخصيت هاي اين گونه آثار، صرفاً اشخاصي هستند كه رويدادهاي داستان را شكل مي دهند و فاقد پويايي و پيچيدگي‌هاي روان شناختي شخصيت هاي داستاني امروزي هستند.

واژه‌هاي كليدي: هزار افسان، هزار و يك شب، ادبيات عاميانه، قصه، شخصيت.