تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : محسن شانه اي

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسين ميرجعفري

تاريخ دفاع : 7/3/87

رشته و گرايش : تاريخ- ايران دوره اسلامي

استاد مشاور : دکتر اصغر منتظرالقائم

بررسي مقايسه‌اي نظام آموزشي در سه پايتخت عصر صفويان (تبريز، قزوين و اصفهان)

چکيده

در عصر حكومت صفويان، نهاد آموزش جايگاه ويژه‌اي داشت و به تعليم و تربيت هم از جانب شاهان، شاهزادگان صفوي، افراد طبقه بالا و هم از جانب مردم عادي توجه مي‌شد. مساجد، مكاتب، خانقاه‌ها، مدارس و كتابخانه‌ها از مهمترين سازمانهاي آموزشي بودند. از ميان اين سازمانها، مدارس از نظر تعداد بيش از ساير سازمانها بودند. از جمله نهادهاي ياريگر آموزش در اين عصر نيز بايد به نهاد ديني وقف اشاره كرد كه از طريق فراهم ساختن امكانات آموزشي، تسهيلات لازم را در جهت رفاه حال اساتيد و طلاب فراهم مي‌ساختند.

از طرفي، سياست اصلي صفويه از ايجاد نهادهاي آموزشي، بويژه مدرسه صرفاً ارتقاء سطح آگاهي و رشد جامعه آن عصر نبود، بلكه اهداف سياسي و مذهبي نيز دنبال مي كرد. جداي از آن كه كشور نيز شديداً نيازمند افرادي آموزش ديده و طرفدار مذهب رسمي بود. به تقليد از شاهان صفوي ديگران نيز به چنين امري با انگيزه‌هاي مختلف اقدام نمودنده اگرچه انگيزه مؤسسات، مدارس و سازمانهاي آموزشي ديگر، متفاوت از هم بود به هرحال اين نهادهاي آموزشي از يك نظام آموزشي خاص پيروي مي‌كردند كه در نهايت اهداف هيأت حاكم را تأمين مي‌نمود.

جا به جا شدن مركز حكومت صفويان كه ابتدا در تبريز بنيان نهاده شده بود و سپس به قزوين منتقل شد و نهايتاً در اصفهان استقرار طولاني يافت بي‌تأثير در روند توسعه نهادهاي آموزشي نبود. دوران پايتختي تبريز هم بدليل ابتدائي حكومت صفويان و هم بدليل بيست سال اشغال عثماني‌ها و آسيب‌پذيري در برابر حملات مداوم آنان، اين امكان را نيافت تا در پديد آمدن نظام آموزشي صفويان نقش اصفهان -سومين پايتخت صفويان- را بازي كند، هرچند به اندازه زمان و مكان خويش فعال و تأثيرگذار بود. شهر قزوين دومين پايتخت صفويان كه نيم قرن، مركز ثقل سياسي ايران بود نيز با وجود خدمات ارزنده در روند تحولات اجتماعي و آموزشي به پاي اصفهان نرسيد. امّا سومين پايتخت صفويان يعني شهر اصفهان از نعمت‌هايي برخوردار گرديد كه نقش آن را با دو شهر پيشين متفاوت كرد. ورود شخصي لايق چون شاه عباس اول به صحنه حكومت ايران و پديد آمدن يك آرامش طولاني كه هم حاصل فضاي سياسي بود و هم حاصل موقعيت جغرافيايي اصفهان و بالاخره رونق تجارت و ارتقاي توان مالي حكومت و مردم همگي در ايجاد نهادهاي آموزشي مهم و تأثيرگذار در اين شهر مؤثر بودند و باعث شدند تا نظام آموزشي و فرهنگي صفويه در اين شهر شكل گيرد.

از مهمترين يافته‌هاي اين پژوهش مي‌توان به موارد زير اشاره كرد.

فراوان بودن تعداد مكان‌هاي آموزشي، پي بردن به نقش علما، سلاطين و شاهزادگان صفوي و خاندانهاي حكومتگر در گسترش آموزش، عمومي بودن آموزش در برخي از مراكز آموزشي، رابطه مراكز آموزشي با يكديگر، رابطه نهادهاي آموزشي با موقعيت جغرافيائي، رونق اقتصادي و گسترش نهادهاي آموزشي و ….

واژه هاي كليدي: نظام آموزشي صفويه، پايتخت هاي تبريز قزوين اصفهان، مدارس، مکاتب و کتابخانه.