تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : منيژه رنجبر

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر جعفر شانظري

تاريخ دفاع : 22/7/86

رشته و گرايش : الهيات-فلسفه و کلام اسلامي

استاد مشاور : دکتر سيد مهدي امامي جمعه

معرفت ديني و فرايند تحول آن از نگاه انديشمندان مسلمان (شهيد مطهري (ره)، دکتر سروش، آيت الله جوادي آملي)

چكيده

معرفت ديني ، تحول و تکامل آن از مباحث مهم کلام جديد و دغدغه ي کثيري از متفکران و محققان اين حوزه است که در قرن حاضر بسيار به آن توجه شده است.

هدف اين رساله ، تحليل ، تبيين معرفت ديني و فرايند تحول آن از ديدگاه سه انديشمند معاصر ، استاد شهيد مرتضي مطهري (ره) ، دکتر عبدالکريم سروش و آيت الله عبدالله جوادي آملي است تا با کنکاش در آراء هر يک از ايشان در زمينه ي معرفت ديني و مسائل مربوط به آن و بررسي تطبيقي نظرات محققين مذکور بتوان به ملاک هاي صحيح تحول ، تکامل معرفت ديني و کيفيت وصول به حقيقت دين دست يافت.

در اين پژوهش سعي شده است که به اهداف تعيين شده ي زير جامه ي عمل پوشانده شود:

1 . مقايسه ي تعريف و برداشت هاي سه محقق از معرفت ديني و اين که چه کساني مي توانند به آن دست يابند.

2 . شناخت و تحليل انديشه ي متفکرين مذکور در مورد تأثير معارف بشري بر معرفت ديني.

3 . آگاهي از آراء اين سه انديشمند در مورد مباني ساختار تحول معرفت ديني.

4 . شناخت و مقايسه ي انديشه ي سه محقق در مورد چگونگي جمع بين دين ثابت و نيازهاي متغير.

پس از بررسي اهداف مذکور به شيوه ي توصيفي و اسنادي با تکيه بر تحليل محتوا در آثار هر يک از اين سه بزرگوار به نتايجي دست يافتيم که برخي از آن ها عبارتند از:

الف) آن چه شهيد مطهري (ره) در مورد دين و معرفت ديني بيان کرده اند ، مربوط به مقام تعريف مي شود اما عبارات دکتر سروش در اين زمينه مربوط به مقام تحقق است . البته آيت الله جوادي آملي ، چون در جايگاه منتقد به بررسي آراء دکتر سروش پرداخته اند، مسائل را در همين مقام مطرح کرده اند.

ب) يکي از مسائل مهم که در بحث معرفت ديني ، مورد توجه کامل شهيد (ره) بوده ، اعتقاد به وجود فطرت است که البته آقاي جوادي آملي نيز در برخي موارد به آن اشاره کرده اند.

ج) يکي از اهداف مهم اين پژوهش به دست دادن معيار هريک از افراد مذکور در زمينه ي تحول معرفت ديني است . استاد مطهري (ره) تمام تغييرات و تحولات در زمينه ي معرفت ديني را تنها با استفاده از عقل آزاد از اغراض ورذايل اخلاقي ، در قلمرو اصول ثابت و فطري دين و متناسب با تحول تکاملي معارف بشري ، صحيح دانسته اند.

دکتر سروش تمام مسائل مربوط به معرفت ديني از جمله تحول ، تکامل ، اجتهاد و ... را تنها مسبوق و مستند به معارف بشري بيرون ديني مي دانند.

آقاي جوادي آملي با اعتقاد به تجرد علم ، معرفت ديني را از هرگونه تحول و تطوري بري دانسته و معتقدند آن چه تحول مي يابد ، نفس عالم است که مجازاً به معرفت و از جمله معرفت ديني نسبت داده شده است .

د) شهيد مطهري (ره) برعقل به عنوان منبع و نيز ابزاري براي فهم دين بسيار تأکيد کرده اند ، اما عقل در تئوري دکتر سروش همان اندازه نقش دارد که ساير صفات بشري چون حب و بغض و ... . و از نظر ايشان دخالت عقل در فهم دين ، کمکي است که تئوري هاي علمي ، فلسفي ، کلامي و عرفاني به فهم دين مي کنند .

ه) با دقت در مورد قبل ، يکي از بنيادي ترين نقاط اختلاف سه انديشمند مذکور در بحث مطابقت معرفت ديني با دين شکل مي گيرد به اين معنا که براساس گفته هاي علامه مطهري (ره) و استاد جوادي آملي با استفاده از عقل مي توان به فهمي از دين دست يافت که کاملاً بر آن منطبق باشد اما با استناد به گفته هاي دکتر سروش ، اين امر امکان پذير نيست .

اميد است که اين پژوهش کمک مؤثري در زمينه ي تبيين مسائل معرفت ديني باشد.

کليد واژه ها: دين، معرفت ديني، ارتباط معرفت ديني با ساير معارف، تحول معرفت ديني، حقيقت دين.