تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : طاهره مسافري تختي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر طاهره خوشحال- دکتر محسن محمدي فشارکي

تاريخ دفاع : 21/12/86

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر جمشيد مظاهري

تصحيح و تحشيه ي منظومه ي خسرو و شيرين «غنايي»

چكيده

داستان عشق بازي هاي خسرو و شيرين از جمله داستان هاي اواخر عهد ساساني است كه در كتبي از قبيل المحاسن و الاضداد جاحظ، ‌غرر اخبار ملوك الفرس ثعالبي و شاهنامه ي فردوسي آمده است. در اين داستان،‌ عشق بازي خسرو با شيرين كنيزك ارمني از عهد هرمز آمده و همين كنيزك است كه بعدها از زنان مشهور حرمسراي خسرو گرديد. گويا اين داستان از قرن چهارم تا دوره ي نظامي توسعه و تغييراتي يافته و با صورتي كه در خسرو و شيرين مي بينيم به نظامي رسيده باشد. شهرت و قبولي كه بهره ي پنج گنج گشت،‌ چندان بود كه بعد از وي تا قرن هاي دراز در سراسر قلمرو زبان پارسي، هر جا داعيه داري دست به نظم داستاني زد، ‌در اثبات قدرت نمايي خويش كوشيد تا خمسه ي وي يا دست كم يكي از منظومه هاي آن را تقليد كند. اين تقليد از قرن هفتم به بعد آغاز شد و در تمام دوره هاي ادبي زبان فارسي ادامه يافت.

يكي از اين مقلدان،‌ «غنايي» است كه تا كنون معرفي نگرديده و منظومه ي خسرو و شيرين او به شماره ي 6256 در بخش نسخه هاي خطي و مركز اسناد كتابخانه ي مركزي دانشگاه اصفهان نگهداري مي شود. با توجه به اين كه بخشي از اين منظومه به مدح نورالدين جهانگير،‌چهارمين پادشاه گوركاني كه بين سال هاي 1014 تا 1037 هـ ق فرمانروايي داشت، ‌اختصاص دارد،‌ مي توان گفت اين منظومه در ميانه ي اين سال ها سروده شده است.

اين رساله برآنست اين منظومه را به شيوه ي تصحيح قياسي احيا نموده، به شرح مشكلات آن بپردازد و سراينده ي آن را معرفي كند. همچنين از آن جا كه اين منظومه مربوط به دوره ي فرمانروايي چهارمين پادشاه گوركاني مي باشد، وضعيت شعر و ادب پارسي را در عصر گوركانيان بررسي نمايد. نيز براي بررسي دقيق تر منظومه ي خسرو و شيرين غنايي و آشكار شدن جايگاه آن در ميان ساير منظومه هايي كه به تقليد از خسرو و شيرين نظامي سروده شده اند،‌ مقايسه اي تطبيقي ميان اين منظومه با سه منظومه ي مشابه از نظامي،‌اميرخسرو دهلوي و هاتفي صورت دهد. ( بديهي است كه به دليل تعدّد منظومه ها،‌ تنها سه منظومه براي مقايسه انتخاب شد.) و در پايان به ميزان تأثير پذيري غنايي از نظامي و مقلدان او ( از لحاظ سير داستان) و اهميت نقش گوركانيان در پيشرفت زبان و ادبيات فارسي در شبه قاره ي هند دست يابد و اين فرضيه را كه «غنايي در سرودن منظومه ي خود نوآوري بسيار دارد» مورد بررسي قرار دهد.

واژه هاي کليدي: غنايي،‌گوركانيان،‌ مقلدان نظامي، خسرو و شيرين