تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 3/7/76

رشته و گرايش : زبان فارسي- ادبيات

استاد مشاور : احمد قاضي عسگر-دکتر عبدالغني ايرواني زاده

نام و نام خانوادگي : فيروز مرداني

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد مهدي نوريان

شرح‌ لغات‌ و مشكلات‌ عتبة‌الكتبه‌

چكيده

عتبة‌الكتبه‌ مجموعه‌ منشآت‌ منتجب‌الدين‌ بديع‌ اتابك‌ جويني‌، منشي‌ سلطان‌ سنجر سلجوقي‌ و رئيس‌ ديوان‌ رسائل‌ اوست‌ اين‌ اثر يدرگار گرانبهائي‌ است‌ از نگارش‌ نثر فارسي‌ در اداره‌هاي‌ دولتي‌ سلاجقه‌ در قرن‌ ششم‌ هجري‌ و از جمله‌ آثار مصنوع‌ است‌ كه‌ بر اساس‌ نثر ابوالمعالي‌ در كليله‌ و دمنه‌ نوشته‌ شده‌ است‌، و مؤلف‌ آن‌ از پايه‌ گذاران‌ نثر فني‌ و مترسلانه‌ مي‌باشد. كتاب‌ ياد شده‌ علاوه‌ بر ارزش‌ و اهميت‌ فوق‌العاده‌ ادبي‌، حاوي‌ اطلاعات‌ ذيقيمت‌ و متنوع‌ بسياري‌ در مورد وقايع‌ تاريخ‌ و اجتماعي‌، امرا، ولاة‌، رجال‌ دولت‌، علماء، فقهاء، مشاهير عهد سنجر و اصطلاحات‌ ديواني‌، مالياتي‌ و غيره‌ است‌، كه‌ از اين‌ حيث‌ سند تاريخي‌ معتبري‌ به‌ حساب‌ مي‌آيد، و ما را به‌ گوشه‌هائي‌ از تاريخ‌ اجتماعي‌ و سياسي‌ عصر سلجوقي‌، روابط‌ درباريان‌، تشكيلات‌ حكومتي‌، انواع‌ ديوانها يا ادارات‌ دولتي‌ و وظايف‌ هريك‌ از آنها و مشاغل‌ ديواني‌، عزل‌ و نصب‌ افراد و صاحبان‌ مناصب‌، بسياري‌ از اصطلاحات‌ ديواني‌، مالياتي‌ و غيره‌ آشنا مي‌كند. اين‌ اثر در سال‌ 1329 به‌ اهتمام‌ استادان‌، علامه‌ محمد قزويني‌ و عباس‌ اقبال‌ تصحيح‌ شد و به‌ چاپ‌ رسيد. و تاكنون‌ هيچگونه‌ تحقيقي‌ در مورد آن‌ صورت‌ نگرفته‌ است‌، و درباره‌ شرح‌ وبسط‌ دشواريهاي‌ متن‌ آن‌، از قبيل‌: واژگان‌، اصطلاحات‌، اعلام‌، اشعار و عبارات‌ عربي‌ و فارسي‌ و بررسي‌ محتوي‌ و ويژگيهاي‌ ادبي‌ آن‌، اقدامي‌ از سوي‌ پژوهشگران‌ به‌ عمل‌ نيامده‌ است‌، باوجود اينكه‌ اثر نامبرده‌ داراي‌ نثري‌ پيچيده‌، متكلفانه‌، ادبي‌، مشحون‌ از تصنعات‌ و الفاظ‌ و تعابير ويژه‌ ديواني‌، امثال‌ و اشعار عربي‌، آيات‌ و احاديث‌ نبوي‌ مي‌باشد، و فهم‌ معاني‌ عبارات‌ آن‌ بر بسياري‌ از خوانندگان‌ تا حد زيادي‌ ناممكن‌ است‌، و حتي‌ در مقايسه‌ با ساير آثار نثر و نظم‌ كهن‌، بسياري‌ از دانشجويان‌ و پژوهندگان‌، آشنائي‌ كمتري‌ نسبت‌ به‌ اين‌ كتاب‌ دارند. شيوه‌ نگارش‌ عتبة‌الكتبه‌ از جهت‌ تحقيقات‌ سبك‌ شناسي‌، فرهنگ‌ نويسي‌، دستور تاريخي‌، تاريخ‌ تطور نثر فني‌ و مكاتبات‌ ديواني‌ و دولتي‌ و تاريخ‌ ادبيات‌ فارسي‌ داراي‌ اهميت‌ شاياني‌ است‌ و از موقعيت‌ ممتاز و برجسته‌اي‌ برخوردار است‌. بنابراين‌ ضرورت‌ دارد، هچنانكه‌ محققان‌ به‌ شرح‌ و توضيح‌ و روشن‌ ساختن‌ مفاهيم‌ پيچيده‌ برخي‌ متون‌ ادبي‌ همت‌ گماشته‌اند، در مورد برطرف‌ كردن‌ دشواريهائي‌ موجود در متن‌ كتاب‌ عتبة‌الكتبه‌ نيز كوششي‌ به‌ عمل‌ آيد. همنين‌ درخصوص‌ نثر ديواني‌ و شيوه‌ نگارش‌ مكاتبات‌ دولتي‌( رسائل‌ ديواني‌) در دربارهاي‌ قديم‌ و مراسلات‌ خصوصي‌( رسائل‌ اخواني‌) كه‌ در ميان‌ انواع‌ شيوه‌هاي‌ نثرنويسي‌، سبكي‌ ويژه‌ محسوب‌ مي‌گردد، تحقيقات‌ چنداني‌ نشده‌ است‌، و بجاست‌، كه‌ بيشتر بدين‌ موضوع‌ پرداخته‌ شود، و آثاري‌ از اين‌ دست‌، بيشتر به‌ علاقمندان‌ شناسانده‌ شود.

شرح‌ لغات‌ و مشكلات‌ عتبة‌الكتبه‌ داراي‌ پيشگفتار، مقدمه‌ و پنج‌ فصل‌ است‌. پيشگفتار، معرفي‌ اجمالي‌ موضوع‌، بررسي‌ ابزار و شيوه‌هاي‌ تحقيق‌ در اين‌ رساله‌، اهميت‌ و ضرورت‌ پرداختن‌ به‌ موضوع‌ مذكور را در برمي‌گيرد.

مقدمه‌، مشتمل‌ بر دو بخش‌ مي‌باشد: بخش‌ نخست‌، مقاله‌اي‌ است‌،( در حدود بيست‌ و پنج‌ صفحه‌)درباره‌ نثر ديواني‌ و تاربخچه‌ نامه‌نگاري‌ و ترسل‌ در ادب‌ پارسي‌ و ذكر مكاتيب‌ و مجموعه‌هاي‌ منشآت‌ باقيمانده‌ از دوران‌ پيش‌ از اسلام‌ تا عصر معاصر، و بررسي‌ ويژگيهاي‌ ادبي‌ و سبك‌ شناسي‌ آن‌ آثار.

بخش‌ دوم‌، شامل‌ معرفي‌ كتاب‌«عتبة‌الكتبه‌»و مؤلف‌ آن‌ و بررسي‌ ويژگيهاي‌ لغوي‌، دستوري‌، بلاغي‌ و سبك‌ شناسي‌ نثر آن‌ اثر با ذكر شواهد، و گفتاري‌ در مورد محتواي‌ نامه‌هاي‌ موجود در آن‌ كتاب‌ است‌.

فصل‌ اول‌: مشتمل‌ بر شرح‌ لغات‌، اصطلاحات‌، تعابير، كنايات‌ و مفاهيم‌ كليدي‌ با ذكر شواهدي‌ براي‌ هركدام‌ واژه‌ها و اصطلاحات‌ و... در اين‌ فصل‌ به‌ ترتيب‌ حروف‌ الفبا تنظيم‌ شده‌ است‌.

فصل‌ دوم‌: شامل‌ شرح‌ اسامي‌ و اعلام‌ تاريخي‌ و جغرافيائي‌ مانند: نامهاي‌ اشخاص‌، شخصيتهاي‌ سياسي‌ و اجتماعي‌ و... مكانها، كه‌ با استفاده‌ از منابع‌ معتبر تاربخي‌ و جغرافيائي‌ قديم‌ و جديد، توصيح‌ داده‌ شده‌ و نشاني‌ مآخذ در حاشيه‌ هر صفحه‌ مشخص‌ گرديده‌ و جهت‌ آگاهي‌ افزونتر خوانندگان‌، به‌ منابع‌ ديگري‌ نيز ارجاع‌ داده‌ شده‌ است‌. اسامي‌ مذكور نيز براساس‌ الفبا تنظيم‌ گرديده‌ است‌.

فصل‌ سوم‌: دربرگيرنده‌ آيات‌ قرآني‌، احاديث‌، امثال‌، عبارات‌ و اشعار عربي‌ همراه‌ با ترجمه‌ و اعراب‌ گذاري‌ آنها است‌، كه‌ در متن‌ عتبة‌الكتبه‌ موجود مي‌باشد. منابع‌ آيات‌، احاديث‌، امثال‌ و اشعار درحد امكان‌ و دسترسي‌، معيّن‌ و در حاشيه‌ صفحات‌ يادداشت‌ گرديده‌ است‌. ترجمه‌ آيات‌ قرآني‌ به‌ لحاظ‌ زيبائي‌ و رواني‌ عبارات‌ و اهميت‌ ادبي‌ تفاسير قديم‌، از تفسيرهاي‌ ابوالفتوح‌ رازي‌، كشف‌الاسرار و ترجمه‌ تفسير طبري‌ نقل‌ شده‌است‌.

فصل‌ چهارم‌: اين‌ فصل‌ شامل‌ شرح‌ و توضيح‌ جمله‌هاي‌ دشوار و مبهم‌ فارسي‌، تلميحات‌ قرآني‌، حديثي‌، تاريخي‌ و... است‌، كه‌ هر كدام‌ در درك‌ و دريافت‌ مفهوم‌ و عبارتها و محتواي‌ نامه‌هاي‌ عتبة‌الكتبه‌ راهگشا هستند.

فصل‌ پنجم‌: فهرستها، كه‌ دربرگيرنده‌ هشت‌ فهرست‌ مي‌باشد: فهرست‌ آيات‌ قرآني‌، فهرست‌ احاديث‌، فهرست‌ امثال‌ و حكم‌، فهرست‌ اشعار عربي‌، فهرست‌ اشعار فارسي‌، فهرست‌ اعلام‌، فهرست‌ منابع‌ و مآخذ و فهرست‌ مندرجات‌ پايان‌نامه‌. بجز دو فهرست‌ اخير، بقيه‌ مربوط‌ به‌ كتاب‌ عتبة‌الكتبه‌ است‌. رساله‌ مورد نظر اثر مستقلي‌ است‌، كه‌ در جهت‌ فهم‌ و درك‌ كتاب‌ عتبة‌الكتبه‌ مفيد مي‌باشد، و بي‌ نيازي‌ دانشجويان‌ و پژوهندگان‌ و علاقمندان‌ را از مراجعه‌ به‌ كتب‌ مرجع‌ و راهنما فراهم‌ مي‌سازد، و در هنگام‌ مطالعه‌ و تحقيق‌ در ساير آثار نثر، بخصوص‌ نثر فني‌ و در صورت‌ لزوم‌ در آثار نظم‌ مي‌توان‌ از آن‌ بهره‌ گرفت‌. در زمينه‌ تحقيقات‌ سبك‌شناسي‌ و تاريخ‌ تطّور نثر فارسي‌، بويژه‌ نثر مترسلانه‌ و بررسي‌ نامه‌نگاري‌ در زبان‌ پارسي‌ و تحول‌ آن‌ در اعصار گوناگون‌ نيز اين‌ اثر، مفيد و موثر خواهد بود.