تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 26/9/76

رشته و گرايش : علوم اجتماعي- جامعه شناسي

استاد مشاور : دکتر احمد اخوت

نام و نام خانوادگي : شاپور بهيان

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر فريدون وحيدا

جامعه‌شناسي‌ ادبيات‌ داستاني‌ ازانقلاب‌ مشروطه‌ تا انقلاب‌ اسلامي‌

چكيده

رمان‌ و داستان‌ كوتاه‌ نوع‌ ادبي‌ تازه‌اي‌ است‌ كه‌ همزمان‌ با انقلاب‌ مشروطه‌ و تحولات‌ اجتماعي‌ و فرهنگي‌، در صحنه‌ ادبيات‌ روائي‌ ايران‌ ظاهر شد. اين‌ نوع‌ برخلاف‌ شيوه‌هاي‌ سنتي‌ روايت‌، براصل‌ عليت‌ و مفهوم‌ زمان‌ متكي‌ است‌ و رويدادها در آن‌ به‌ نحوي‌ موجه‌ نما روي‌ مي‌دهند. اين‌ رساله‌ مي‌كوشد دلايل‌ اجتماعي‌ و فرهنگي‌ اين‌ رخش‌ در روايت‌ و كسست‌ از شيوه‌هاي‌ گذشته‌ بيان‌ داستاني‌ را تبيين‌ نموده‌ و با الهام‌ از نظريات‌ جرج‌ لوكاج‌ و لوسين‌ گلدمن‌، همخواني‌ و توازي‌ ساختهاي‌ اجتماعي‌ و فرهنگي‌ را با نوع‌ زماني‌ در ايران‌ نشان‌ دهد. محدوده‌، زماني‌ تحقيق‌ يك‌ دوره‌، تقريبا" صدساله‌ است‌ كه‌ به‌ چهار بخش‌ زير تقسيم‌ مي‌شود.

1-از 1353 تا 1320 ش‌ با عنوان‌ جستجوي‌ هويت‌.

2-از 1320 تا 1332 ش‌ با عنوان‌ آوازه‌ گرائي‌ و تبليغ‌.

3-از 1332 تا 1342 با عنوان‌ شكست‌ و هزيمت‌.

4-از 1342 تا 1357 با عنوان‌ جستجوي‌ ريشه‌ها.

مبناي‌ تقسيم‌ بندي‌ رويدادهاي‌ برگ‌ سياسي‌ اجتماعي‌ است‌. هر دوره‌ با يك‌ تحول‌ مهم‌ در ساختارهاي‌ نظام‌ اجتماعي‌ شروع‌ و با يك‌ تحول‌ مهم‌ ديگر به‌ پايان‌ مي‌رسد. مثلا"انقلاب‌ مشروطه‌ سرآغاز اولين‌ دوره‌ است‌ و اين‌ دوره‌ با حمله‌ متفقين‌ و سقوط‌ رضا شاه‌ به‌ پايان‌ مي‌رسد.

به‌تبع‌ ساختهاي‌ متفاوت‌ اجتماعي‌ در هريك‌ از دوره‌هاي‌ مذكور، يك‌ نوع‌ رماني‌ متفاوت‌ از لحاظ‌ محتوا و شكل‌ به‌ وجود مي‌آيد. رمان‌ در دوره‌ اول‌ به‌ پيروي‌ از خواستهاي‌ روشنگري‌ مشروطه‌ خواهان‌ بر مدار تربيت‌ و تزكيه‌ و دانش‌اندوزي‌ مي‌گردد. الگوي‌ قهرمان‌ رمان‌ در اين‌ دوره‌ "انسان‌" به‌ مفهوم‌ غربي‌ آن‌ است‌. ايده‌آل‌ در رمان‌، همان‌ انسان‌ آرماني‌ و به‌ آگاهي‌ رسيده‌ است‌ كه‌ از منافع‌ پرولتارياي‌ جهاني‌ دفاع‌ مي‌كند. در دورهسوم‌ با كودتاي‌ 28 مرداد و بربادرفتن‌ آرمانهاي‌ سياسي‌ و اجتماعي‌ و نابودي‌ نيروهاي‌ اپوزسيون‌، قهرمان‌ مايوس‌ و شكست‌ خورده‌، در رمان‌ و داستان‌ كوتاه‌ سربرمي‌آورند. اينان‌ ديگر خواهان‌ آرمان‌ و ارزش‌ نيستند، بلكه‌ به‌ ارزشهاي‌ روزمره‌ دل‌ سپرده‌اند يا به‌ تعبير كلدمن‌ به‌ ارزشهاي‌ بازار در دوره‌ چهارم‌ با خيزش‌ و قيام‌ 15 خرداد 42 و سركوب‌ خشونت‌ بار آن‌ و يكه‌تازي‌ بلامنازع‌ رژيم‌ پهلوي‌ در جهت‌ غربي‌ كردن‌ كشور، از جانب‌ نويسندگان‌ و روشنفكران‌ اين‌ دوره‌ حركتي‌ در جهت‌ عكس‌ سياستهاي‌ فرهنگي‌ كشور آغاز ميشود و هنرمندان‌ و رمان‌ نويسان‌ به‌ جستجوي‌ ريشه‌ها در فرهنگ‌ سنتي‌ و بومي‌ برمي‌آيند. براي‌ نخستين‌ بار ادبيات‌ اقليمي‌ و روستائي‌ در اين‌ دوره‌ آفريده‌ مي‌شود و زمين‌ به‌ مخامين‌ عمده‌ رماني‌ در اين‌ دوره‌ تبديل‌ مي‌شود. چرخه‌ حركت‌ در اين‌ چهار دوره‌ از خودباختگي‌، در برابر غرب‌ آغاز مي‌شود و به‌ خودشناسي‌ ختم‌ مي‌شود. "خود" و "خويت‌" از همان‌ ابتدا معضل‌ فكري‌ روشنفكري‌ ايران‌ و به‌ طور كلي‌ مساله‌اي‌ ملي‌ است‌ كه‌ در اين‌ رساله‌ به‌ انعكاس‌ آن‌ در زمانهاي‌ ايراني‌ از اين‌ ديدگاه‌ توجه‌ شده‌ است‌.