تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مهدي احمدي

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر مرتضي دهقان نژاد

تاريخ دفاع : 30/7/87

رشته و گرايش : تاريخ- ايران دوره اسلامي

استاد مشاور : دکتر مرتضي نورائي

بررسي معاهدات و امتيازات بين ايران و روسيه از دوره قاجار تا مشروطه 1324-1210ق / 1906-1795م

چکيده

تزارهاي روسيه توسعه طلبي خود را در آغاز قرن نوزدهم در سرزمينهاي متعلق به ايران در حالي شروع کردند که با گذشت چندين دهه از اصلاحات پتر کبير، داراي کشوري ثروتمند با ارتشي مدرن و مجهز بودند. اما در ديگر سوي، ايران در اوايل قرن نوزدهم از مشکلات و گرفتاريهايي مانند: ناکارآمدي رهبران سياسي، ضعف بنيه مالي و انساني به دنبال چندين دهه کشمکش داخلي و خارجي، عقب ماندگي و انحطاط قشون قبيله اي ايران و توجه يکباره قدرتهاي بزرگ اروپايي به آن و تعقيب منافع استعماري، رنج مي برد. با اين وضعيت طبيعي بود که روسيه تزاري براي تحميل معاهدات يکجانبه خود بر قاجارها و تحقق بخشيدن به توسعه طلبيهاي ارضي و سياسي خود، با مشکل چنداني روبرو نخواهد شد.>

روسها با تحميل معاهدات گلستان و ترکمانچاي در اوايل قرن نوزدهم، زمينه نفوذ و سلطه همه جانبه خود را بر ايران فراهم نمودند. با استفاده از اين شرايط بود که در نيمه دوم قرن نوزدهم معاهده آخال را بر ايران تحميل نموده و آخرين مرحله از توسعه طلبي ارضي خود را به اجرا گذاشتند.

اما بعد از معاهده مزبور، روسيه تزاري مرحله ديگري از توسعه طلبي خود را در ايران شروع کرد وآن کسب امتيازات اقتصادي- سياسي بود. رجال و پادشاهان قاجار با اخذ مبالغ ناچيزي منابع اقتصادي کشور را به روسها سپردند و در نتيجه از اواخر قرن نوزدهم به بعد، روسها کنترل بيش از نيمي از اقتصاد ايران را در ابعاد مختلف آن به انحصار خود در آوردند. البته هدف اصلي روسها از اين امتيازات اقتصادي نيز، مقاصد سياسي بود که تا حد چشمگيري در آن توفيق يافتند. و به ميزان زيادي هيات حاکمه ايران را تحت سلطه خود در آوردند.

پژوهش حاضر بر آن است با تكيه بر روش توصيفي- تحليلي علل و پيامدهاي انعقاد معاهدات مزبور و همچنين واگذاري برخي از امتيازات به روسيه تزاري را مورد تحليل و بررسي قرار دهد.

واژگان کليدي: ايران، قاجار، روسيه، عهدنامه، امتياز