تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : زينب جلاليان

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر مرتضي دهقان نژاد

تاريخ دفاع : 29/7/87

رشته و گرايش : تاريخ- ايران دوره اسلامي

استاد مشاور : دکتر مهدي مهرعليزاده

بررسي معاهدات و امتيازات بين ايران و انگليس از دوره قاجار تا مشروطه 1324- 1210 ق / 1906-1795 م

چکيده

همزمان با آغاز رقابتهاي استعماري بين سه کشور روسيه، انگليس، فرانسه در آغاز قرن نوزدهم و به خطر افتادن منافع انگلستان در هند، اين کشور نيز به مانند دو رقيب ديگر نگاه خود را متوجه همسايگان هند بويژه ايران نمود. به خصوص بعد از تهديد هند از طرف فرانسه و روسيه، ايران به منزله دروازه هندوستان براي انگليس اهميت حياتي يافت و دولت مزبور ايران را به عنوان سپر دفاعي هند مورد توجه قرار داد.

از طرف ديگر با حمله تزارهاي روسيه به ايران که به منظور توسعه طلبي ارضي و يافتن راهي به آبهاي گرم خليج فارس صورت مي گرفت، ايران نيز به دنبال متحدي اروپايي مي گشت تا بتواند در برابر روسيه مقاومت کند. انگلستان با آگاهي از اين نياز قاجارها از اين فرصت بهره برداري نمود. بدينصورت که با انعقاد معاهدات سياسي- نظامي با ايران هم بزرگترين رقيب استعماري خود در آسيا را مشغول مي نمود و هم مي توانست از هر گونه حمله به هند جلوگيري نمايد.از اينرو تنها نتيجه اين معاهدات براي ايران طولاني شدن جنگهاي ايران و روسيه و تضعيف هر چه بيشتر ايران بود که به صورت دولتي پوشالي در خط مقدم دفاع از هند باقي ماند. لازم به ذکر است که دولت انگليس هر زمان منافعش ايجاب مي کرد از تعهدات خود سر باز زده و با رقيب استعماري خود يعني روسيه عليه ديگر رقبا متحد مي شد و در اين ميان ايران قرباني منافع اين کشور مي گرديد.

اما مرحله ديگر برنامه هاي استعماري انگلستان براي توسعه نفوذ خود در ايران، کسب امتيازات اقتصادي سياسي بود که در نيمه دوم قرن نوزدهم اتفاق افتاد. اين امتيازات ابتدا بيشتر با اهداف سياسي صورت مي گرفت و کمتر جنبه اقتصادي داشت ولي با واگذاري امتياز دارسي به انگلستان و کشف نفت اهميت حضور در ايران براي کشور مزبور افزايش يافت و با کنار رفتن رقيبشان از ايران به دنبال انقلاب اکتبر روسيه، انگليسي ها به تنهايي سرنوشت ايران را به دست گرفتند.

واژگان کليدي: ايران، قاجاريه، انگليس، معاهده، امتياز