تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : فاطمه ابوطالبي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر مجيد صادقي

تاريخ دفاع : 29/7/87

رشته و گرايش : الهيات-فلسفه و کلام اسلامي

استاد مشاور : دکتر سيد مهدي امامي جمعه

بررسي آراء مخالفان منطق ارسطو درحوزه اسلامي

چكيده

يکي از مسائل واضح در علوم اين است که با مطرح شدن يك دانش در جامعه، عده­اي به طور افراط و تفريط به آن نظر مي­کنند ؛ علم منطق با تدوين آن از سوي ارسطو، عده­اي كليت آن را به کامل پذيرفتند و عده­اي نيز درحوزه­هاي اسلامي و غربي به انتقاد اين علم پرداختند. از اين دسته افراد، در حوزه اسلامي، بعضي با انگيزه دفاع از دين و حفظ تعاليم اسلامي با منطق مخالفت ورزيدند، اين عده، علم منطق را بي­فايده و زائد و بعضاً مضر مي­دانستند و عده­اي ديگر با تمسک به برخي قواعد منطقي ايراد واردکردند، اين گروه كليت منطق را قبول داشتند. برخي از انتقادات اين گروه معلول فهم نادرست بعضي از مباحث منطقي و يا نتيجه­ي مثالهاي غلطي بود كه براي آن مباحث آوردند،که در اين زمينه نقدهاي آنها را صحيح مي­باشد. اين مخالفتها از زمان اسکندر نحوي، قبل از نهضت ترجمه آغاز شد. هرچند عده­اي با وضع منطق رياضي خواستند نقص­هاي اين علم راکمتر کنند؛ولي به طور کامل و جامع اين هدف تحقق پيدا نکرد و همچنان اين انتقادات ادامه داشت. برخي از انتقادات منتقدين باعث پخته شدن دانش منطق وکاهش کاستيهاي آن گرديد. نکته قابل توجه در بين مخالفان منطق آن است که آنان در عين مخالفت با علم منطق، آگاهانه يا ناآگاهانه از قواعد منطقي بهره جستند و اين پارادوکسي است که هيچگاه نمي­توانند از آن رهايي يابند.

نكاتي كه در اين رساله به عنوان پاسخ به مخالفان و منتقدان مي­توان ذكر نمود بطور خلاصه بدين قرار است:

اشکال اين ادعا که علم منطق و دين ناسازگارند صحيح نيست، چه بسا منطق سلاح قوي براي دفاع از مباني دين مي­باشد.

عرفا، شناخت اشيا را ازريق شهود وقلب مي­دانستند و اين ابزار شناخت در منطق ارسطو جايگاهي ندارد.

نكته قابل ذكر اينكه اعتقاد به منطق و پايبندي به قواعد منطقي به هيچ عنوان منافات با اعتقادات عرفاني ندارد؛ زيرا آنچه در منطق به صورت اولاً و بالذات مدنظر است پرداختن به صورت تفكر و استدلال است لذا در قالب استدلال و صورتهاي منطقي مي­توان مباحث ديني و عرفاني بيان شود.

نكته­ي ديگر اينكه، اختلاف ميان منطقيون و اشتباهات آنها بي­فايده بودن منطق را نمي­رساند؛ زيرا که اختلاف آنان در مباحث منطقي چندان زياد نيست، بيشتر اختلافات در نظرات فلسفي آنان مي­باشد. آنها با به کار بردن قواعد منطق مي­توانند از اشتباهات خود رهايي يابند. امروزه شناخت اشيا با حد منطقي ارسطو، معناي خود را از دست داده و اشيا را مي­توان با ترکيبات و لوازم و خواص آنها شناخت و ذهن را از چهار چوب مفاهيم محدود نجات داد. بي­فايده بودن قياس که به بي­فايده بودن منطق منجر مي شود باطل است ، زيرا که اين ادعا نتيجه­ي استدلال است.

واژگان کليدي: ارسطو، منطق، منتقدان منطق، مخالفان منطق، حد منطقي، قياس