تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : زهرا فقيهي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدرضا حاج اسماعيلي

تاريخ دفاع : 28/7/87

رشته و گرايش : الهيات- علوم قرآن و حديث

استاد مشاور : دکتر مهرداد كلانتري

مفهوم شخصيت در قرآن

چكيده

شخصيت يكي از مباحث بسيار مهم در حوزة انسان شناسي است که در علوم مختلف انساني و تربيتي جايگاهي ويژه دارد. اين بحث به طور خاص اولين بار در حوزة دانش روان‌شناسي به كار رفته و گرايشي خاص تحت عنوان روان‌شناسي شخصيت را به خود اختصاص داده است. اين پژوهش در شکل رسالۀ کارشناسي ارشد بر آن است تا ضمن تحليل و بررسي نگاه ويژه قرآن در رابطه با موضوع شخصيت، از طريق تطبيق بين مباحث قرآن و روانشناسي به ميزان توفيق اين دانش در تبيين اين مفهوم دست يابد. در اين راستا، به دو رويکرد اصلي نسبت به موضوع شخصيت در چهار فصل پرداخته شده که عبارتند از: رويکرد روانشناختي و رويکرد قرآني با نگرش مفهومي، توصيفي- تحليلي و مصداقي. از آنجا كه نگاه قرآن، نگاهي است وحياني و نگاه خالق به مخلوق خويش، و نگاه روان شناسي، نگاهي است علمي در سطح توانايي‌هاي محدود بشري؛ الزاما نمي‌توان بين مفاهيم قرآني و يافته‌ها و مفاهيم بشري رابطه برقرار نمود، اين امر نتيجة مستقيم نگاه‌هاي متفاوت در اين دو حوزه است. بنابراين، در اين رساله نه صرفا قصد تخطئه يافته‌هاي بشري درکار بوده و نه قصد تحميل آنها بر مفاهيم قرآني؛ بلکه بررسي‌هاي انجام گرفته در اين رساله کاملا بي‌طرفانه است. نتايج حاصل از بررسي‌هاي انجام گرفته در اين دو حوزه به وضوح بيانگر اين نكته است كه هرچند روان‌شناسان در برخي از دست‌آوردهاي خود، به دليل حصر در زمان و مكان و محدود بودن امكانات گاه به بيراهه رفته‌اند، ليكن تاكنون توانسته اند به نتايج ارزشمندي در رابطه با شخصيت انسان دست يابند كه شباهت زيادي با مفاهيم قرآني موجود در اين حوزه دارند.

بررسي‌هاي انجام‌گرفته در حوزة معارف قرآني نشان دهندة آن است كه:

الف: قرآن به شخصيت انسان و ابعاد مختلف آن مانند: روح، نفس، قلب، عقل و...توجه نموده است.

ب: در قرآن تيپ‌ها و صفات شخصيتي مثبت و منفي در راستاي انسان‌سازي ارائه گرديده و واكاوي شده‌اند.

ج: در قرآن الگوسازي با شخصيت‌هاي مثبت به عنوان يكي از راهکارهاي رشد شخصيت انسان ارائه گرديده و در مورد الگو‌پذيري از شخصيت‌هاي منفي هشدار داده شده است.

د: قرآن توانايي‏هاي عالي انسان را درکانون توجه جدّي خود قرار داده و انسان کامل را محور هستي معرفي مي نمايد. از نظر قرآن انسان توانايي آن را دارد که از مرتبۀ وجودي فرشتگان پاي را فراتر نهاده، با متصف گشتن به صفات الهي در راه کمال و قرب به خدا چنان پيش رود «فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى». (النجم/ 9)،‏ که فرشته را ياراي همراهي و همپايي با او نباشد. از اين رو، برنامه‌اي منسجم و هماهنگ براي كمال انسان ارائه مي نمايد.

واژه هاي کليدي: شخصيت، قرآن، شاكله، اسوه