تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 29/4/78

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي - اقليم شناسي

استاد مشاور : دکتر محمدرضا کاوياني

نام و نام خانوادگي : عبدالکريم نوکندي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکترسيروس شفقي-دکتر حسنعلي غيور

اثرات عوامل اقليمي بر زعفران در خراسان جنوبي‹‹مطالعه موردي بيرجند››

چكيده

ايران سرزميني است نسبتاً خشك به طوري كه اگر ميانگين بارندگي سالانه در سطح كره زمين را كه حدود 860 ميليمتر تخمين زده مي‏شود با متوسط بارندگي سالانه ايران كه تقريباً معادل 240 ميليمتر است مقايسه كنيم، ملاحظه خواهد شد كه مقدار بارندگي ايران حتي كمتر از يك سوم متوسط بارندگي در سطح دنياست. خشكي در ايران و در خراسان جنوبي يك واقعيت اقليمي است و بايد خود را با آن سازگاري داد.

موقعيت رياضي بيرجند، دور بودن از دريا و اقيانوس،‌ محصور بودن در كوير، وزش بادهاي شديد و بعضاً گرم، تاثيرگذاري ناچيز جبهه‏هاي هواي غربي با در نظر گرفتن 5/170 ميليمتر بارش و تبخير سالانة 2710 ميليمتر و ديگر عوامل اكولوژيكي باعث شده كه نوعي اقليم خشك با آنومالي گرم و يا سرد در اين منطقه حاكم باشد.

منطقه مورد مطالعه از نظر زمين شناسي در محل تلاقي دو ايالت ساختاري سيستان و لوت قرار گرفته است و صرف نظر از رسوبات آبرفتي كواترنري شامل تراسهاي قديمي و آبرفتهاي جوان كه در محدودة دشتها گسترش دارند، واحدهاي ليتوستراتيگرافي از كرتاسة بالايي تانئوژن با خصوصيات ويژه‏اي در پيرامون شهر بيرجند ديده مي‏شوند.

مهمترين رخساره‏اي كه گسترش وسيع داشته و ارتفاعات پيرامون شهر را تشكيل مي‏دهند آميزه‏هاي رنگين (Colored – melange) مي‏باشند.

در درة بيرجند با توجه به جنس زمين 3 نوع خاك تشخيص داده شده است كه عبارتند از : خاكهايي كه براي كشت آبي مناسبند 2- خاكهايي تحت شرايطي براي آبياري مناسبند 3- خاكهايي كه براي آبياري مناسب نيستند.

در مجموع حاصلخيزي خاكها در اين ناحيه در امتداد دره به استنثاي قسمتي كه در انتهاي جنوب غربي واقع شده خوب مي‏باشد و براي كشت زعفران نيز مناسب تشخيص داده شده است. زعفران زراعي (Crocus Sativus L.) يكي از گونه‏هاي جنس زعفران و متعلق به خانوادة زنبق (Triducene) مي‏باشد كه گرانترين محصول زراعي و ارزشمند ترين چاشني غذايي جهان بوده و مصارف گوناگون در آشپزخانه، صنايع غذايي، علوم پزشكي، صنايع نساجي،‌ رنگرزي، هنر نقاشي و عطريات دارد.

كشت و كار زعفران در ايران قدمت تاريخي داشته، دانشمندان و پژوهندگان موطن اصلي آن را ايران مي‏دانند، اين كشور با سطح زير كشت حدود 25052 هكتار و ميزان توليد بالغ بر 18/121 تن اولين توليد كننده اين محصول زراعي در دنيا مي‏باشد مناسب بودن شرايط اقليمي مورد نياز كشت اين گياه، اهميت اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، توليد و صادرات زعفران را در ايران از جايگاه خاصي برخوردار نموده است. ولي عدم تحقيق و پژوهش، مديريت و برنامه‎ريزي توليد، عرضه نامطلوب اين محصول به بازارهاي داخلي و بين‏المللي مانع جلوه‏گر شدن پتانسيل واقعي آن در اقتصاد كشور و بخش كشاورزي شده است.

با توجه به اينكه تحقيقات نقش بسيار مهمي در افزايش توليد و عملكرد محصولات كشاورزي دارد بررسي و مطالعه آب و هوايي در اين تحقيق موجب شد تا با شناخت پارامترهاي اقليمي و بررسي آناليز تغييرات زماني و مكاني آن بتوانيم پتانسيلهاي بالقوه اين منطقه را بشناسيم. در اين رابطه با بررسي چند مزرعة‌نمونه در دشت بيرجند و يك كرت نمونه در دشت مرغ اصفهان اثرات عوامل اقليمي بر ميزان عملكرد توده‏هاي مختلف زعفران مورد آزمايش قرار گرفت و بعد از بررسي و تجزيه و تحليل،‌نتايج حاصله به شرح ذيل مشخص شدند.

1-عامل درجه حرارت حداقل ماهانه در ماههايي كه مصادف با ظهور گل در زعفران مي‏باشد از اهميت ويژه‏اي برخوردار است يعني هر چه افت درجه حرارت در شب بيشتر باشد روز بعد تعداد گل بيشتري ظاهر خواهد شد. در هنگام گلدهي حرارت شب از 10 درجه و حرارت روز از 22 درجه نبايد تجاوز نمايد. پياز زعفران در محدودة تغييرات حرارت 6/19-3 درجه سانتيگراد در شبانه روز گلدهي خود را آغاز مي‏كند به شرطي كه ميانگين روزانة درجه حرارت از 16 درجه سانتيگراد كمتر باشد. متوسط دماي شبانه روز براي گلدهي بين 9 تا 16 درجه سانتيگراد مي‏باشد.

2-زعفران، نواحي سرد با ارتفاع 1300 تا 2300 متر بالاتر از سطح دريا را ترجيح مي‏دهد.

3-ضريب همبستگي بارندگي با عملكرد محصول براي ماههاي شهريورـ مهر ـ آبان حدود 77% مي‏باشد. بارندگي نوبت دوم در اوايل پائيز به عملكرد خوب گياه كمك مي‏كند.

4-سرماي زودرس پائيزه و تنش حرارتي از اهم دلايل كاهش توليد و عملكرد مي‏باشد.

5-براي دوره گلدهي با در نظر گرفتن آستانه حرارتي 5 درجه از زمان كاشت پياز زعفران بين 5/325 تا 416 درجه روز انرژي لازم است.