تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : -/10/71

رشته و گرايش : جغرافياي طبيعي-اقليم شناسي

استاد مشاور : دکتر محمدرضا کاوياني

نام و نام خانوادگي : مهين آقاشعباني

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسنعلي غيور

هيدرولوژي و مسائل آن در حوضه شهرضا-مهيار

چكيده

حوضه‌ شهرضا ـ مهيار يكي‌ از زير حوضه‌هاي‌ باتلاق‌ گاوخوني‌ با وسعت‌ 3382 كيلومترمربع‌ كه‌ به‌ سه‌ بخش‌شهرضاي‌ جنوبي‌، مهيار جنوبي‌ و مهيار شمالي‌ به‌ ترتيب‌ با وسعتهاي‌ 2240، 872 و 270 كيلومتر مربع‌ تقسيم‌شده‌است‌. در اين‌ رساله‌ ضمن‌ بررسي‌ شرايط‌ و خصوصيات‌ طبيعي‌ حوشه‌ به‌ بررسي‌ منابع‌ و مسائل‌ آب‌ آن‌ ازقبيل‌ عدم‌ تعادل‌ در بيلان‌ آبي‌ حوضه‌ در اثر استفاده‌ بيش‌ از حد مجاز از سفره‌ آب‌ زيرزميني‌، افت‌ شديد سطح‌ آب‌زيرزميني‌ و متعاقب‌ آن‌ ايجاد پديد نشست‌ و ترك‌خوردگي‌ زمين‌ در دشتهاي‌ مهيار شمالي‌ و مهيار جنوبي‌ كه‌ درطي‌ تحقيق‌ جهت‌ اين‌ رساله‌ به‌ وجود آن‌ پي‌ برده‌ شد و مورد توجه‌ فراوان‌ مسئولين‌ وزارت‌ نيرو و نهاد حوادث‌غير مترقبه‌ رياست‌ جمهوري‌ قرار گرفت‌، پرداخته‌ شده‌است‌. اين‌ حوضه‌ در قلمرو اقليم‌ خشك‌ يا خشك‌ سرد قرارمي‌گيرد. مقدار ريزش‌ باران‌ سالانه‌ بويژه‌ به‌ روي‌ دشتها كه‌ بيش‌ از 60 درصد سطح‌ حوضه‌ را در بر مي‌گيرند بسياركم‌ و خط‌ همباران‌ 100 ميلي‌ متر از سراسر دشتها از شمال‌ تا جنوب‌ مي‌گذرد. منابع‌ آب‌ سطحي‌ دائمي‌ آب‌حاصل‌ از چشمه‌ مي‌باشد كه‌ در محدوده‌ دره‌ اسفرجان‌ جريان‌ دارد و آب‌ آن‌ به‌ جز مراتع‌ سيلابي‌ به‌ سطح‌ دشت‌نمي‌رسد. بنابراين‌ قسمت‌ اعظم‌ آب‌ مصرفي‌ حوضه‌ از طريق‌ آبهاي‌ زيرزميني‌ و حفر چاههاي‌ عميق‌ و نيمه‌ عميق‌و قنوات‌ تامين‌ مي‌گردد. با مشاهده‌ افت‌ سطح‌ آب‌ زيرزميني‌، دشت‌ شهرضاي‌ جنوبي‌ و مهيار جنوبي‌ از سال‌1348 و دشت‌ مهيار شمالي‌ از سال‌ 1352 از لحاظ‌ حفر چاههاي‌ جديد از طرف‌ وزارت‌ نيرو ممنوعه‌ اعلام‌گرديد. ولي‌ با به‌ زير كشت‌ رفتن‌ زمينهاي‌ جديد بويژه‌ در دشتهاي‌ مهيار شمالي‌ و جنوبي‌ چاههاي‌ غير مجاز حفرگرديد و افت‌ شديد آب‌ زيرزميني‌ بويژه‌ در اين‌ دو دشت‌ را سبب‌ گرديد. متوسط‌ افت‌ سالانه‌ آب‌ در دشتهاي‌ مهيارشمالي‌ و جنوبي‌ از سال‌ 1344 تا 1371 به‌ ترتيب‌ 9/2 متر و 2 متر مي‌باشد. سطح‌ آب‌ زيرزميني‌ در روستاي‌مهيار در مدت‌ 26 سال‌ 73 پائين‌ رفته‌ است‌

توسعه‌ كشاورزي‌ حوضه‌ از طريق‌ مقايسه‌ عكس‌هاي‌ هوائي‌ سال‌ 1344 با عكس‌هاي‌ ماهواره‌اي‌ سالهاي‌1976 و 1984 به‌ خوبي‌ قابل‌ مشاهده‌ است‌. دشت‌ مهيار شمالي‌ كه‌ در سال‌ 1334 دشتي‌ باير بوده‌ تنها چندمزرعه‌ كوچك‌ در آن‌ ديده‌ مي‌شد كه‌ در سال‌ 1370 سطح‌ زير كشت‌ آبي‌ باغات‌ آن‌ 7/8163 هكتار بوده‌است‌

عدم‌ اقدامات‌ لازم‌ در جهت‌ نجات‌ حوضه‌ از طرف‌ مسئولين‌ نظير انتقال‌ آب‌ از خارج‌ به‌ حوضه‌ و يا تغذيه‌مصنوعي‌ سفره‌ آب‌ زيرزميني‌ و جلوگيري‌ جدي‌ از مصرف‌ غير مجاز آب‌، از يك‌ طرف‌ سبب‌ شده‌است‌ كه‌ميزان‌تخليه‌ آب‌ اين‌ چاهها كاهش‌ يابد، به‌ طوري‌ كه‌ طي‌ سالهاي‌ 1354 تا 1370 تعداد چاههاي‌ عميق‌ و نيمه‌ عميق‌3/123 درصد افزايش‌ يافته‌است‌ در صورتي‌ كه‌ ميزان‌ تخليه‌ آب‌ توسط‌ آنها تنها حدود 3 درصد افزايش‌ نشان‌مي‌دهد، در مهيار شمالي‌ با وجود 4/1 برابر شدن‌ تعداد چاهها ميزان‌ تخليه‌ آب‌ 5/41 درصد كاهش‌ يافته‌است‌. ازطرف‌ ديگر سبب‌ بروز پديده‌ نشست‌ و شكاف‌ و ترك‌خوردگي‌ سطحي‌ زمين‌ گرديده‌ است‌

ظهور اين‌ پديده‌ در دشتهاي‌ مهيار شمالي‌ و جنوبي‌ سبب‌ بروز خسارات‌ محسوس‌ و غير محسوسي‌ از قبيل‌آسيب‌ ديدن‌ جاده‌هاي‌ ارتباطي‌، زمينهاي‌ كشاورزي‌، باغات‌، خطوط‌ انتقال‌ نيرو، خشك‌ شدن‌ چاهها و نامطلوب‌شدن‌ كيفيت‌ آب‌ آنها از بين‌ رفتن‌ خاصيت‌ شناوري‌ ذرات‌ جامد خاك‌ شده‌است‌. پيشنهادات‌ قابل‌ ارائه‌ براي‌ نجات‌هر چه‌ سريعتر حوضه‌ و جلوگيري‌ از عواقب‌ سوء و خطرات‌ بعدي‌ را مي‌توان‌ اينگونه‌ خلاصه‌ نمود

ـ جلوگيري‌ سريع‌ از بهره‌برداري‌ از چاههاي‌ غير مجاز

ـ اعمال‌ ممنوعيت‌ مطلق‌ توسعه‌ بهره‌برداري‌، تغيير محل‌، كف‌ شكني‌ و حفر چاه‌ در اين‌ منطقه‌ از طرف‌ وزارت‌نيرو

ـ تصميم‌ گيري‌ سريع‌ در امر انتقال‌ آب‌ به‌ دشت‌ مهيار در حجمي‌ وسيع‌تر از 30 ميليون‌ متر مكعب‌ در سال‌ كه‌فعلاً پيش‌بيني‌ شده‌است‌

ـ انجام‌ اقدامات‌ مستقيم‌ در امر تغذيه‌ مستقيم‌ سفره‌ از طريق‌ چاههاي‌ نفوذي‌ و يا استخرهاي‌ تغذيه‌اي‌