تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : داود حسيني چفلي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر جعفر شانظري

تاريخ دفاع : 20/4/85

رشته و گرايش : الهيات-فلسفه و کلام اسلامي

استاد مشاور : دکتر محمد بيدهندي

قلمرو ادراک و اعتبار حکم عقل از ديدگاه ابن عربي و ملاصدرا

چكيده

در پژوهش در يك مكتب خاص عرفاني يا فلسفي، از جمله فلسفه ملاصدرا و عرفان محي الدين ـ، شايد مهمترين ـ و يا يكي از مهمترين مسائل ـ مسأله عقل باشد. چرا كه پاسخ به آن، روشن كننده بسياري از مسيرهاي بعدي، در آن مكتب مي باشد. در اين پژوهش، به سه مسأله اساسي درمورد عقل پرداخته شده است؛ اول اين كه در اين دو مكتب عقل به چه معما يا معناهايي به كار رفته است؛ دوم اين كه ادراك عقل در نظر صاحبان اين دو مكتب، چه حدودي دارد؛ و سوم اين كه حكم عقل نزد آن ها، از چه حدي از اعتبار برخوردار است.

براي يافتن پاسخ اين سوالات، روش كتابخانه اي، مبتني بر مطالعه، جمع آوري اطلاعات اوليه و سپس، پردازش يك نظريه سازگار، در پيش گرفته شده است. بدين منظور كتب اصلي، شروح، مقالات و كتب مرتبط، مورد مطالعه قرار گرفته اند. سعي شده است كه چينش و نظم مطالب، نوين باشد؛ و حتي الامكان از تكرار، شرح بي مورد و نيز، خلاصه گويي منجر به حذف برخي از مراحل كار، پرهيز گردد. از اين رو پس از طرح مسأله، بلافاصله به پاسخ هاي آن ها پرداخته شده و از حواشي زايد پرهيز گرديده است. نيز، متن به صورتي است كه آشنايي با مباني نظري شخصيت هاي مورد نظر را مي طلبد.

اهم نتايج بدين قرار است كه: اولاً: تقريباً گستره معنايي عقل، در فلسفه ملاصدرا و عرفان محي الدين به يك ميزان است؛ مگر در برخي موارد كه ـ مثلاًـ از مشرب فلسفي ملاصدرا ناشي شده است؛ نظير عقل به معناي عقل عملي. ثانياً، عقل، در مكتب ملاصدرا تقريباً همان معناي انسان مدرِك، و در مكتب محي الدين اقلاً جنبه هاي غير حسي او را منتقل مي كند؛ اين حد مشترك، به دو جهت عقل فكري و غير آن تقسيم مي شود. از اين وجه دوم حدي در ادراك عقل نيست، چرا كه حدي در ادراك انسان نيست، گرچه وجه اول بسيار محدودتر است. ثالثاً، آن چه عقل غير فكري مي يابد، از منظر ملاصدرا، قابل تبيين به زبان عقل فكري است؛ ولي از نگاه محي الدين، نه. اما، گويي هر دو، ادراك انساني را لابشرط نسبت به عقل فكري، عقل غير فكري و غير آنها مي دانند.