تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : ايوب صفري

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر اصغر منتظرالقائم- دکتر علي اکبر کجباف

تاريخ دفاع : 26/6/85

رشته و گرايش : تاريخ-اسلام

استاد مشاور : دکتر مهدي مهرعليزاده

تاريخ سياسي، اجتماعي، اقتصادي كرمانشاه از ورود اسلام تا دوره مغول

چکيده

تحقيق حاضر به تاريخ كرمانشاه در دوره اي مي پردازد كه تا كنون مورد پژوهش قرار نگرفته و در واقع، تاريخ گمشده كرمانشاه به شمار مي رود. مهمترين ويژگي تاريخ كرمانشاه در آن دوره، سرفصل‌هاي متعدد جغرافيايي آن مي‌باشد كه دليل آن؛ اختلاف نظر و ديدگاههاي متفاوت جغرافي نويسان اسلامي، موضوعات فراوان و تضاد اخبار جغرافيايي از كرمانشاه است. اين امر موجب شده تا جغرافياي تاريخي، بيشترين حجم مطالب را در تأليفات و تحقيقات قديم و جديد، به خود اختصاص دهد.

ورود اعراب به كرمانشاه، با تأثيرات زيادي همراه بوده كه از آن‌جمله، تغيير اسامي مكانها و تخريب برخي از آبادي‌ها و آثار تاريخي بوده است. شهري كه عربها آنرا به نام قرميسين (يا اسامي مشابه ديگري) خواندند، طي چند قرن پس از ورود مسلمانان، اهميت خود را از دست داده و به مرور ويران گرديد، تا جايي‌كه جغرافي نويسان، از آن به عنوان دهكده اي ياد كرده اند. دو عامل اساسي را به عنوان دلايل خرابي كرمانشاه بايد نام برد؛ الف- حملات متعدد نظامي به اين شهر و وقوع چندين جنگ بزرگ در محل آن. ب- بلاياي متعدد طبيعي چون زلزله، سيل، امراض و خشكسالي. اين در حاليست كه هيچ‌ يك از حاكماني كه بر كرمانشاه حكم رانده اند، براي عمران آن قدمي بر نداشته اند. حكومتهاي محلي بني حسنويه و بني‌عناز نيز نه تنها به اين شهر توجهي نداشته اند، بلكه از عوامل خرابي كرمانشاه نيز به شمار مي‌روند. در مقابل، طي قرون نخستين اسلامي و متأثر از عواملي چند، دينور توسعه يافته و به يكي از شهرهاي مهم ايالت جبال، مبدل گرديد. در اين دوره، دينور مركز شهرستان ماه كوفه بوده و كرمانشاه يكي از بخش‌ها و توابع آن شهرستان به شمار مي رود. به همين جهت، براي شناخت تاريخ كرمانشاه در قرون نخستين اسلامي، ناچار از بررسي تاريخ دينور در بسياري از موارد هستيم. كوچك شدن شهر كرمانشاه موجب از ميان رفتن قابليت هاي اجتماعي، اقتصادي و علمي اين شهر نگرديده و در اين زمينه ها كرمانشاه داراي توانمندي هاي بسياري بوده است. موقعيت ويژه جغرافيايي اين شهر، به عنوان محل اتصال چند شاهراه مهم، موجب رشد تجاري و اهميت نظامي كرمانشاه گرديده است. در اين دوره، علاوه بر محصولات فراوان كشاورزي و دامي، كه اغلب آنها را صادر مي نموده اند، توليدات ديگري مانند صنايع دستي نيز از بازارهاي معروف كرمانشاه به ديگر مناطق ارسال مي‌شده است.

چندتن از بزرگترين شخصيت هاي علمي و ديني تاريخ كرمانشاه متعلق به اين دوره بوده و تقريباً تمام آراء و عقايد موجود در ايران، در كرمانشاه نيز پيرواني داشته اند و به همين جهت برخي كرمانشاه را هندوستان ايران خوانده اند. جالب آنكه تعدادي از عقايد يا فقط در كرمانشاه وجود داشته و يا اينكه شهر كرمانشاه مركز آنها بوده است. به علاوه، شهرستان ماه كوفه از پايگاههاي مهم صوفيان و زاهدان از قرن سوم تا قرن ششم هجري به شمار مي رفته است. از نظر مذهبي نيز بايد به حضور شيعه و سني در كنار هم اشاره نمود، در حاليكه اكثر شهرهاي اطراف سني بوده اند، از وجود تشيع در كرمانشاه، شواهد زيادي در دست داريم. مدتها پس از ورود مسلمانان، زبان پهلوي در كرمانشاه همچنان مورد استفاده بوده است و طي قرون سوم تا پنجم هجري، زبان كردي به عنوان ميراث زبان سابق، جاي آن را گرفته است. ادبيات كردي متأثر از ادبيات پهلوي بوده و آثار ادبي مهمي شكل گرفته است. اشعاري به نام بيت پهلوي نيز باقي مانده است.