تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مريم کاظمي دليگاني

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسين ميرجعفري- دکتر اصغر فروغي ابري

تاريخ دفاع : 14/6/85

رشته و گرايش : تاريخ- ايران دوره اسلامي

استاد مشاور : دکتر علي اکبر کجباف

نقش عتبات در روابط ايران عثماني در عصر صفويان

چکيده

با تاسيس دولت صفويه در اوايل قرن دهم هجري قمري و رسميت يافتن مذهب تشيع از سوي آنها‏ در مقابل دولت عثماني كه حنفي مذهب بود‏، شاهد دوراني از رقابت و منازعات سياسي و مذهبي ميان اين دو دولت مسلمان مي‌باشيم. به ويژه كه اين دو دولت مسلمان بر سر تصرف عراق عرب و نواحي مرزي اختلاف ارضي داشته و با يكديگر در ستيز بوده و در جهت مشروعيت بخشيدن به اين منازعات به آن رنگ و بوي مذهبي بخشيده بودند. با توجه به اين كه توسل و تمسك به مذهب در نزد هر دو دولت شديد بود، اماكن مقدس عراق در اين منازعات اهميت ويژه اي پيدا كرد و به صورت يك پشتوانه اعتقادي براي دولت تازه تاسيس صفوي محسوب شد. صفويان با منسوب ساختن خود به ائمه اطهار و معنويت ناشي از مذهب تشيع به بهره‌برداري سياسي و مذهبي از عتبات پرداختند و از اين رو از ابتدا تاسيس حكومت خود به عتبات چشم دوخته بودند.

شاه اسماعيل، پس از استيلا بر بغداد كه به موجب آن عراق به صورت يكي از ايالات ايران درآمد به زيارت عتبات مشرف شد. اما ده سال پس از مرگ او، سلطان سليمان امپراطور عثماني با اهداف سياسي و توسعه طلبانه در شرق و به بهانه‌هاي مذهبي موفق به تصرف بغداد گرديد و خاك عراق را براي بيش از يك قرن به حكومت عثماني ضميمه نمود. ولي بار ديگر شاه عباس اول صفوي موفق شد تا بر خاك عراق تسلط يابد و از منافع سياسي‏، فرهنگي، مذهبي و اقتصادي آن برخوردار گردد. هرچند اين شرايط مدت زيادي دوام نياورد و پس از مرگ شاه عباس اول زمينه پيشروي دولت عثماني و بازپس گيري بغداد فراهم شد.

همچنين هر يک از دولتمردان صفوي در زمينه فرهنگي و اقتصادي نيز در شهرهاي مقدس عراق به فعاليت هاي قابل توجهي پرداختند، که حتي آثار آن تا به امروز مشهود است.

بررسي نقش و جايگاه عتبات در روابط سياسي دو دولت صفوي و عثماني آن هم در آستانه رسميت يافتن مذهب تشيع در ايران و نقش و اهميت عتبات در گسترش مذهب و فرهنگ تشيع در عصر صفوي و جايگاه اقتصادي آن در زمان مورد نظر هدف و تكيه‌گاه اصلي اين رساله است و پرداختن به ساير فعاليت‌هاي آنها براي روشن ساختن جايگاه عتبات در اين دوره از زمان است.

كليد واژه‌ها: عتبات، نجف، كربلا، كاظمين، سامراء.