تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مريم نجفي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر اسحاق طغياني

تاريخ دفاع : 25/4/85

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر سيد علي اصغر ميرباقري فرد

بررسي و تحليل جايگاه زن در ادبيات عرفاني منثور از ابتداء تا قرن هشتم

چكيده

بحث و بررسي درباره جايگاه زن در عرفان اسلامي، ابعاد گوناگوني دارد که معرفي شخصيتهاي عرفاني زنان بخشي از اين کار است. زناني که به عرفان علاقه داشتند يا به نحوي در آن ايفاي نقش مي کردند نوشته مستقلي از خود به جا نگذاشتند، به همين دليل سخن گفتن و اظهار نظر درباره اين مطلب دشوار مي باشد و آنچه درباره شرايط زنان در عرفان در دسترس است مطالبي است که در آثار عرفاني مکتوب مردان نقل شده است.

زنان به عنوان عضوي از خانواده در کنار مردان عارف، در اکثر موارد موثر واقع مي شدند؛ چنانکه در نقش مادر بسيار برجسته و تأثير گذار بودند يا هنگام وظيفه همسري به طور مستقيم يا غير مستقيم در عرفان همسر شريک مي شدند و علاوه بر اينکه در مواردي ،مانند همسر حاتم اصم پشتيوان روحي همسر بودند، گاهي در غياب شوهر، که به عبادت و رياضتهاي عرفاني و سير و سلوک مي پرداخت، نيز مسوليت خانواده را به عهده مي گرفتند. اما همين زني ،که همواره از پشت نقاب محدوديتها سخن گفته و در کنار مردان حضور مثبت داشته است، از ديدگاه مردان عارف موجودي است دنيوي و باز دارنده از راه حق تعالي که شايستگي همنشيني با مردان را ندارد و هرگز مانند مردان نمي تواند مدارج کمال را بپيمايد يا اگر استثناء به چنين مقامي برسد بايد با عنوان مرد خطاب شود، از اين رو هيچگاه شخصيت زنانگيش در کنار موفقيت عرفانيش لحاظ نشده است. اين نظرات منفي نسبت به زنان در ديدگاه عرفا نسبت به ازدواج تأثير گذاشت و باعث شد ايشان به زنان در امر ازدواج به چشم يک وسيله براي رسيدن به کمال بنگرند.

اما علي رغم اين ديدگاههاي منفي، زنان بسياري بودند که به عرفان روي آوردند و زندگي خود را وقف عشق الهي کردند و به عبادت و رياضتهاي عرفاني پرداختند، بگونه اي که کلام سنجيده و موزونشان موجب شيدايي همسلکانشان مي شد و بعضي از ايشان مانند رابعه تحول عظيمي در عرفان ايجاد کردند تا جايي که زهد خشک زاهدانه را به سوي عرفان عاشقانه سوق داد.