تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : عبدالوهاب واعظي

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدعلي چلونگر

تاريخ دفاع : 10/11/84

رشته و گرايش : تاريخ-اسلام

استاد مشاور : دکتر اصغر فروغي ابري

رابطه تشيع و تسنن در بغداد در قرن چهارم و پنجم هجري

چکيده

پس از بناي بغداد توسط منصور عباسي در سال 135 ق/752م، اين شهر محل تجمع بسياري از اقوام و مذاهب گوناگون گرديد. نحله‌هاي كلامي چون معتزله و اشاعره، مذاهب فقهي شيعه و اهل سنت و فلاسفه در بغداد نشو و نما يافتند. چون بغداد مركز خلافت اسلامي بود. طبيعي بود كه هر گروه و فرقه‌اي براي كسب نفوذ و گسترش خود، سعي داشت جاي پايي براي خود جست و جو نمايد. قرن چهارم و پنجم هجري نقطه‌‌ي اوج تلاقي و برخورد انديشه‌هاي گوناگون اعم از فقهي، كلامي، مذهبي و فلسفي است. رابطه‌ي شيعه و سني را درهمين مباحث يافت. ورود آل بويه‌ي شيعي مذهب به بغداد نقطه‌ي عطفي در تاريخ شيعه محسوب مي‌گردد چرا كه با ورود آنان، شيعه بيش از پيش تقويت شد و زمينه‌هاي تقويت فرهنگي شيعه و مدارج تكامل اصول فقهي، مذهبي و كلامي آن را در اين دوران به وضوح پيدا مي‌شود. اهل سنت نيز به موقع برتر شيعه واكنش نشان دادند. حنابله‌ي بغداد كه ادعا‌ي پيروي كامل به سنت را داشتند، در مقام معارضه و مقابله برخاستند. محله‌هاي شيعه‌نشين كرخ و سني نشين باب‌البصره محل درگيريها و زورآزمايي شيعه و سني بود. اما همه‌ي اين روابط در منازعه و رقابت خلاصه نمي‌گردد بلكه نشانه‌هايي از تفاهم و هم‌زيستي مسالمت‌آميز را مي‌توان ديد. نمونه‌هاي آن مناظرات كلامي شيخ مفيد با ابوبكر باقلاني و قاضي عبدالجبار معتزلي همداني مي‌باشد و گاهي از همراهي و همدلي اهل سنت و شيعه با يكديگر در زيارت قبور و مشاهد شيعه و سني مي‌توان دريافت كه آنها در صورتي كه از طرف حكام و فرمانروايان تحريك نمي‌شدند زندگي خوبي را با يكديگر سپري مي‌كردند.

پس از آن كه سلجوقيان در نيمه دوم قرن پنجم بغداد را تسخير كردند كفه‌ي قدرت به نفع اهل سنت فزوني يافت. در اواخر آل‌بويه دولت عباسي با خلفايي چون القادر بالله قدرت گرفته بود و اعتقاد نامه قادري دال بر فزوني قدرت عقيدتي اهل سنت قبل از ورود سلاجقه مي‌باشد. اشخاصي چون خواجه نظام‌الملك توسي و ابواسحاق شيرازي با بنيان نهادن نظاميه‌ها در تعميق و گسترش تفكر سني مذهب اشعري مسلك نقش بسزايي داشتند. همان‌گونه كه قبلاً در دوره‌ي آل بويه دارالعلم‌هاي شيعي مذهب نيز اين نقش را ايفا مي‌نمودند در اين رساله سعي شده زمينه‌هاي روابط تشيع و تسنن دراين دوران بررسي گردد.