تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : 30/10/74

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر مهدي دهباشي

نام و نام خانوادگي : محمد نصيري

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد مهدي نوريان

تصحيح‌ كتاب‌ « شرح‌ مثنوي‌» نسخه‌ خطي‌ مربوط‌ به‌ قرن‌ دهم‌ هجري‌

چكيده

كتاب‌ «شرح‌ مثنوي‌» كه‌ نسخه‌ خطي‌ آن‌ به‌ شماره‌ 1028 در مخزن‌ كتابهاي‌ خطي‌ كتابخانه‌ آيت‌ العظمي‌نجفي‌ مرعشي‌ (ره‌) در قم‌ موجودمي‌باشد ، شرحي‌ است‌ مزجي‌ بر قسمتي‌ از دفتر ششم‌ مثنوي‌ معنوي‌ كه‌تحرير آن‌ در سال‌ 981 ه ق‌ پايان‌ يافته‌ است‌.

آنگونه‌ كه‌ شارح‌ ادعا دارد، شرح‌ وي‌ شامل‌ هر شش‌ دفتر مثنوي‌ مي‌شود كه‌ متاسفانه‌ تنها همين‌ يك‌ جلدآن‌ در دسترس‌ مي‌باشد و از بقيه‌ اطلاعي‌ در دست‌ نيست‌.

شارح‌، فردي‌ عالم‌ به‌ رموز شعر و ادبيات‌ (فارسي‌ - عربي‌ ) و عرفان‌ بوده‌ است‌ و در شرح‌ خود كه‌ به‌صورت‌ مصرع‌ مصرع‌ وگاه‌ بيت‌ بيت‌ شرح‌ شده‌ از آيات‌ قران‌، احاديث‌ ، سخنان‌ بزرگان‌ صوفيه‌، حكايات‌واشعار ديگر شعرا سود جسته‌ است‌ و به‌ همين‌ دليل‌ كتاب‌ خود را تفسير قران‌، كتاب‌ حديث‌ ، قصص‌ انبيا،تذكرة‌اولياء ، جامع‌ الحكايات‌ و جريده‌ اشعار فارسي‌ و عربي‌ ناميده‌ است‌.

از امتيازات‌ اين‌ كتاب‌ است‌ كه‌ شارح‌ كليه‌ نسخه‌هاي‌ مثنوي‌ در زمان‌ خود را ديده‌ و نسخه‌ بدلها رامشخص‌ كرده‌است‌ همچنين‌ همه‌ شروح‌ مثنوي‌ در عصر خود را در دسترس‌ داشته‌ و از آنها نيز در شرح‌ خودسود جسته‌ است‌.

روش‌ وي‌ چنين‌ است‌ كه‌ پس‌ از آوردن‌ هر مصراع‌، ابتدا لغات‌ مشكل‌ را معني‌ مي‌كند و به‌ معني‌ و شرح‌آن‌ مي‌پردازد و گاه‌ اين‌ شرحها را پس‌ از اوردن‌ هر مصراع‌ ، ابتدا لغات‌ مشكل‌ را معني‌ مي‌كند و به‌ معني‌ وشرح‌ آن‌ مي‌پردازد و گاه‌ اين‌ شرحها را پس‌ از ذكر يك‌ بيت‌ آورده‌ به‌ تناسب‌ آيات‌ ، روايات‌ ، حكايات‌ و ..مربوط‌ را مي‌آورد.

اين‌ كتاب‌ مانند بقيه‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ فاقد علائم‌ نشانه‌گذاري‌ مي‌باشد، از پاراگراف‌ بندي‌ در آن‌ خبري‌نيست‌ بسياري‌ از لغاتي‌ كه‌ امروزه‌ جدا نوشته‌ مي‌شوند سرهم‌ و در بسياري‌ از موارد كه‌ كلمات‌ امروزه‌ متصل‌نوشته‌ مي‌شوند، جدا نوشته‌است‌. مزجي‌ بودن‌ شرح‌ ، مشكل‌ ديگر كار براي‌ تصحيح‌ مي‌باشد كه‌ بحمدالله‌پس‌ از تصحيح‌ آن‌ و نوشتن‌ آن‌ به‌ روش‌ اصول‌ نگارش‌ فعلي‌ اسناد و مدارك‌ كليه‌ آيات‌ بسياري‌ از احدايث‌بسياري‌ از حكايات‌ و قصص‌ نيز پيدا و آورده‌ شده‌ است‌.

در پايان‌ نيز فهرست‌ كاملي‌ از اعلام‌ ، اشعار فارسي‌ و عربي‌، آيات‌ و احاديق‌، لغات‌ تركي‌ ، حصه‌ قصه‌ واصطلاحات‌ ، نسخه‌ بدلها واضافه‌ شده‌است‌ . براي‌ دستيابي‌ بهتر به‌ اشعار شرح‌ شرح‌ اين‌ اشعار با «مثنوي‌نيكلسون‌» مطابقت‌ داده‌ و شماره‌ گذاري‌ شده‌ است‌ و عنوانها و ابياتي‌ كه‌ فرق‌ داشته‌ مشخص‌ گرديده‌ است‌.