تحصيلات تکميلي

تاريخ دفاع : -/11/74

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر محمد فشارکي-دکتر طاهره ميرجعفري

نام و نام خانوادگي : فضل ا...رضائي ارداني

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر سيد مهدي نوريان

شرح كامل جلد اول تاريخ جهانگشاي جويني

چكيده

مي‌دانيم‌ كه‌ قرن‌ هفتم‌ هجري‌ شاهد يكي‌ از فتنه‌هاي‌ جانگزا و ويرانگر جهان‌ بشريت‌ يعني‌ فتنه‌ مغول‌ بود.بر اثر حمله‌ چنگيز و جانشينانش‌ به‌ ايران‌ و ساير كشورهاي‌ آسيا زيانهاي‌ مادي‌ و معنوي‌ بسياري‌ به‌ اين‌كشورها رسيد فرهنگ‌ پربار ايران‌ صدمات‌ سختي‌ خورد ، دانشمندان‌ و شاعران‌ از دانش‌ و هنر بازماندند. امادر اين‌ روزگار پرحادثه‌ ، طبع‌ كنجكاو انسانها و علاقه‌ به‌ كسب‌ خبر و آگاهي‌ از جريان‌ وقايع‌ باعث‌ آمد كه‌فن‌ تاريخ‌ نگاري‌ رشد بيشتري‌ يابد و مورخان‌ بزرگي‌ با آثار مهم‌ در زمينه‌ تاريخ‌ پا به‌ عرصه‌ وجود گذاشتند.در اين‌ ميان‌ عطاملك‌ جويني‌ ، وصاف‌ الحضره‌ و رشيد الدين‌ فضل‌ ا... بهترين‌ و گرانبهاترين‌ تاريخها راتاليف‌ كردند كه‌ براي‌ دانش‌ پژوهان‌ و محققان‌ امروز از ماخذ مهم‌ به‌ شمار مي‌روند در اين‌ ميان‌ « تاريخ‌جهانگشاي‌ جويني‌» كه‌ پيش‌تر از دو اثر مذكور تاليف‌ شده‌ فضل‌ تقدم‌ دارد و در باب‌ مغول‌ تنها منبغ‌ معتبر به‌شمار مي‌آيد كه‌ عطاملك‌ جويني‌ در حدود سال‌ 650 تاليف‌ كرده‌ و به‌ سال‌ 655 منتهي‌ مي‌شود. بخش‌بزرگي‌ از جهانگشاي‌ جويني‌ در تاريخ‌ چنگيز و اعقاب‌ اوست‌. اين‌ كتاب‌ مشتمل‌ بر سه‌ جلد است‌: جلدنخست‌ مانحن‌ فيه‌ شامل‌ تاريخ‌ چنگيزخان‌ و فتوحات‌ او و سلطنت‌ اوكتاي‌ قاآن‌ پسر چنگيز و نيز سلطنت‌گيوك‌ خان‌ پسر اوكتاي‌.

جلد دوم‌ تاريخ‌ خوارزمشاهيان‌ و ملوك‌ قراختاي‌ و گورخانيه‌ و سرگذشت‌ حكام‌ و شحنگان‌ مغول‌ چون‌جنتمور و نوسال‌ و گرگوز و امير ارغوان‌ ...

جلد سوم‌ شامل‌ تاريخ‌ منكوقا آن‌ و تفصيل‌ حركت‌ هلاكو به‌ ايران‌ وقلع‌ و قمع‌ اسماعيليه‌ و ملوك‌ اسماعيليه‌الموت‌ و شرح‌ مذهب‌ اسماعيلي‌ . در بعضي‌ نسخ‌ فصلي‌ هم‌ در شرح‌ فتح‌ بغداد به‌ دست‌ هلاكو آمده‌است‌ كه‌نوشته‌ خواجه‌ نصير طوسي‌ است‌ نه‌ جويني‌.

در ارزش‌ تاريخي‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ جويني‌ كافي‌ است‌ بگوئيم‌ كه‌ همه‌ كسانيكه‌ در باب‌ تاريخ‌ مغول‌پژوهش‌ كرده‌اند به‌ اين‌ كتاب‌ به‌ عنوان‌ ماخذي‌ معتبر نگريسته‌اند . زيرا بسياري‌ از مطالب‌ با رعايت‌ بي‌طرفي‌و صادقانه‌ يورشهاي‌ چنگيز و امراي‌ مغول‌ و تاراج‌ و ويران‌كردن‌ شهرها و كشتار مردم‌ بي‌گناه‌ را باز گفته‌است‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ جويني‌ از نظر ادبي‌ و هنري‌ نيز حائز اهميت‌ است‌. اگر چه‌ انشاي‌ كتاب‌ به‌ نثر منشيانه‌و معقّد و تكلف‌ آميز است‌ اما چون‌ برخي‌ از آثار مصنوع‌ همه‌ جا خسته‌ كننده‌ و ملال‌ آور نيست‌ و جاي‌جاي‌ عبارات‌ سليس‌ و استعاره‌ آراسته‌ و با آوردن‌ اشعار عربي‌ و فارسي‌ و ايات‌ و احاديث‌ و امثال‌ كلام‌ خودرا نيرو بخشيده‌است‌ عطاملك‌ جويني‌ مورخ‌ ، اديب‌، پرورش‌ يافته‌ در مهد فرهنگ‌ اسلامي‌ ، صاحبديوان‌ ودولتمرد است‌ و از اين‌ رو عناصر فكري‌ خاص‌ خود را دارد و همين‌ عناصر طبعاً مايه‌هاي‌ اصلي‌ كتاب‌ او رامي‌سازد . فرهنگ‌ ديني‌ همه‌ جا بر قلم‌ جويني‌ حكمفرماست‌ و گاهي‌ فرهنگ‌ ديني‌ او رنگ‌ عرفان‌ مي‌گيرد.از طرف‌ ديگر عناصر اجتماعي‌ و سياسي‌ خاصي‌ هم‌ در تاريخ‌ جهانگشاي‌ جويني‌مشهود است‌ و خلاصه‌جهانگشاي‌ جويني‌ تاريخ‌ محض‌ نيست‌ بلكه‌ مولف‌ گاهي‌ به‌ مناسبت‌ مقام‌ به‌ تحليل‌ اوضاع‌ اجتماعي‌دوره‌مغول‌ و ايلخانيان‌ مي‌پردازد . تحليلهاي‌ فلسفي‌ و اجتماعي‌ او نزديك‌ به‌ شيوه‌ مقدمه‌ ابن‌ خلدون‌ است‌.نظير آنچه‌ در بيان‌ علل‌ حقيقي‌ شكست‌ خوارزمشاهيان‌ و انقراض‌ مدنيت‌ ايرانيان‌ در برابر حادثه‌ تاتار و نيزعلتهاي‌ واقعي‌ ديگر كه‌ سبب‌ پيشرفت‌ كار چنگيز و اتباع‌ خونخوارش‌ گرديده‌ آورده‌ است‌ و خلاصه‌روحيات‌ مغول‌ را از لابه‌لاي‌ نوشته‌هاي‌ جويني‌ مي‌توان‌ فهميد . همه‌ اين‌ عوامل‌ كه‌ ذكر شد به‌ اضافه‌ اين‌عامل‌ اساسي‌ مهم‌ كه‌ اين‌ كتاب‌ تمام‌ خصوصيات‌ نثر فني‌ را در خود جمع‌ كرده‌است‌ از جمله‌ بكار بردن‌ انواع‌سجع‌ در نوشته‌ها و بكارگيري‌ كلمات‌ آهنگين‌ و مطنطن‌ و مترادف‌ ابهتي‌ ديگر به‌ كلام‌ او بخشيده‌ ، رعايت‌موازنه‌ و مماثله‌ .. كه‌ زيور بخش‌ كلام‌ او گرديده‌است‌ و خلاصه‌ مشحون‌ بودن‌ اين‌ كتاب‌ ارزشمند تاريخي‌ -ادبي‌ به‌ آرايشهاي‌ لفظي‌ و معنور بديع‌ و پيرايه‌ها و زيورهاي‌ بياني‌ و بلاغي‌ و لغات‌ تركي‌ و مغولي‌ عربي‌،فارسي‌ و مفردات‌ و تركيبات‌ خاص‌ و امثال‌ و اشعار عربي‌ و فارسي‌ و احاديث‌ و روايات‌ بخصوص‌ احاديث‌نبوي‌ و آيات‌ قران‌ سبب‌ گرديده‌است‌ تا از ميل‌ مطالعه‌ در خوانندگاني‌ كه‌ انس‌ كمتري‌ با ادبيات‌ فارسي‌ وعربي‌ دارند كاسته‌ شود و كار علاقه‌ مندان‌ به‌ ادبيات‌ نيز مشگل‌ گردد. از طرف‌ ديگر تاريخ‌ جهانگشاي‌جويني‌ يكي‌ از متون‌ درسي‌ نسبتاً مشكل‌ دوره‌ كارشناسي‌ ارشد است‌ كه‌ شرح‌ مشكلات‌ آن‌ مي‌تواندراهگشاي‌ دانشجويان‌ اين‌ مقطع‌ و يا ساير دانش‌ پژوهان‌ و دوستاران‌ سخن‌ پارسي‌ و نگاهبانان‌ فرهنگ‌گرانبهاي‌ ايران‌ قرار گيرد و همچون‌ چراغي‌ فراراهشان‌ باشد.