تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : طاهره نوروزي

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر علي ارشدرياحي

تاريخ دفاع : 30/2/86

رشته و گرايش : الهيات-فلسفه و کلام اسلامي

استاد مشاور : دکتر جعفر شانظري

تأثير تهذيب نفس بر معرفت از ديدگاه ابن عربي و ملاصدرا

چكيده

آنچه كه در اين پژوهش مورد نظر است ، بررسي و تبيين ديدگاه " ابن عربي " و " ملاصدرا " پيرامون امكان ، ميزان و چگونگي تأثير "‌ تهذيب نفس " بر حصول انواع معارف حسي ، عقلي و شهودي ؛ يعني ، مطلق آگاهي و شناخت مي باشد . براي تبيين ديدگاه دو دانشمند مورد نظر ، ابتدا آثار هريك از ايشان مورد مطالعه قرار گرفت و ديدگاه هاي معرفت شناسانه ايشان جمع آوري گشت . از مطالعات و بررسي مباحث معرفت شناسانه ايشان در باره حيثيّت معرفتي " تهذيب نفس " اين نكات به دست آمد : 1– ابن عربي و ملاصدرا با وجود قائل بودن به تنوع معارف ، پيرامون تأثير تهذيب نفس بر حصول انواع معرفت ، به تبيين و تفصيل اهميت و کارکرد معرفتي « تهذيب نفس » در ارتباط با تحصيل معرفت شهودي پرداخته اند و در بيانات ايشان پيرامون تأثير تهذيب نفس بر حصول معارف حسي و عقلي مطلب مستقل و روشن وجود ندارد . 2 - ابن عربي و ملاصدرا با آنكه در لزوم و ضرورت " تهذيب نفس " براي حصول معرفت شهودي اتفاق نظر دارند اما در زمينه تبيين ميزان و چگونگي تأثير مورد نظر متفاوت از هم عمل مي نمايند به اين ترتيب كه ابن عربي ، طريق اصلي كسب معرفت شهودي را ورود تجليّات الهي در قلب مهذّب و مطهّر معرفي مي نمايد ؛ يعني ، تهذيب و تطهير نفس و قلب انساني را عامل اصلي و منحصر معرفي مي نمايد اما ملاصدرا بحث حصول معرفت شهودي را در يك نظام فكري منسجم كه در آن جهان شناسي ، انسان شناسي و معرفت شناسي در ارتباط و موازات هم هستند طرح مي نمايد به اين ترتيب كه حصول معرفت شهودي موكول به حصول مراحل و مراتبي توسط انسان در درون خويش و در ارتباط با هستي مي باشد كه برخي از اين مراحل ، حيثيّت سلبي دارند كه از آن ها به تهذيب نفس از رذايل اخلاقي و پليدي هاي مادي ، تعبير مي شود و برخي از آن ها حيثيّت ايجابي دارند كه به آن ها تحليّه نفس به فضايل اخلاقي و صور علمي ، گويند . بنابراين در انديشه ملاصدرا تهذيب نفس در عين لزوم و ضرورتش براي حصول معرفت شهودي در جايگاه علت ناقصه قرار دارد نه علت تامّه.

کليد واژه ها: تهذيب نفس، کمال انساني، حجابهاي ظلماني، شريعت، معرفت، حقايق الهي، معرفت شهودي.