تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : مژده جمشيديان

دانشكده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر حسين آقاحسيني

تاريخ دفاع : 26/6/86

رشته و گرايش : زبان فارسي-ادبيات

استاد مشاور : دکتر سيد علي اصغر ميرباقري فرد

بررسي تحليلي سكر و صحو در متون منظوم و منثور عرفاني تا پايان قرن ششم هجري

چكيده

مي دانيم كه تصوف اسلامي ابتدا رنگ زاهدانه داشت و زهد به عنوان عنصر اساسي و اصلي درسلوك عرفاني محسوب مي شد و كساني چون حبيب عجمي ، بشر حافي ، سفيان ثوري ، فضيل عياض ،شقيق بلخي و ... به اين شيوه معروف بودند . گرچه رابعه عدويه نيز در تصوف به زهد گرايش داشت اما زهد وي با عشق و محبت قرين بود ، چنانكه شقيق بلخي و ابوتراب نخشبي نيز به توكّل معروف بودند . به هرجهت به نظر مي رسد اين رابعه بود كه براي نخستين بار ، عنصر عشق و محبت را با تصوف زاهدانه در آميخت و پس از او بايزيد بسطامي به شكل برجسته تري اين شيوه را تكامل بخشيد و با طرح موضوع «سكر» در سلوك صوفيانه ، به آن رونق بيشتري داد . با اينكه پس از بايزيد بسطامي ،كساني چون ابوبكر شبلي ، منصورحلاج ، ابوسعيد ابوالخير ابوالحسن خرقاني ، باباطاهر عريان همداني ، احمد غزّالي عين القضات همداني ، روزبهان بقلي شيرازي ، عطار ، حافظ ، مولوي و شاه نعمت الله ولي و ديگران تا قرنهاي بعدي اين شيوه را به بهترين و زيباترين شكل ممكن در قالب نوشته ها و اشعار خود ادامه دادند ، اما باز هم به نظرمي رسد غلبه عشق و محبت حق تعالي بردل سالك كه سكر ناميده مي شود ، هميشه با نام بايزيد پيوسته است و از ديگران تنها به عنوان ادامه دهندگان اين راه نام برده مي شود . به هر جهت با اينكه عرفان عاشقانه و نيز موضوع « سكر» كه يكي از تجليّات و نمودهاي آن محسوب مي شود ، از رابعه تا شاه نعمت الله ولي و ديگران ادامه داشته اما همراه با طي اين زمان طولاني ، موضوع سكر و غلبه محبت حق تعالي كه منجر به بيان وجد و رقص و سماع و شطحيات صوفيه شده ، همواره با برخوردها و مخالفت هايي نيز همراه بوده است ولي به نظر مي رسد اين جريان چنان ريشه دار و قوي بوده است كه هرگز مغلوب زهد خشك و مخالفت هاي متشرعين و فقها واهل ظاهر واقع نشد و سربلند راه خود را ادامه داد تا آنجا كه حتي براي رهايي از آزارها و مخالفت ها جامه ديگري كه همان «زبان اشارت» است بر تن كرد و ادامه دهندگان اين راه كه از سرنوشت قربانيان صوفيه چون حلاج و عين القضات همداني و ... درس عبرت گرفتند با استفاده از زباني كه نااهل و نا آشنا آن را درنيابد و نيز در پوشش پايبندان به شريعت و ظواهر آن ، راه و هدف خود را همچنان ادامه دادند و ديگر سخن «آشنا» را به « نا آشنايان» نگفتند . روش تحقيق در اين رساله به صورت اسنادي و تحليل محتوا است به گونه اي كه ابتدا آثار متعدد عرفاني بررسي مي گردد و سپس آراء و نظرات ، مقايسه و تجزيه و تحليل مي شود.

كليد واژه: سكر ، صحو ، مكتب خراسان ، مكتب بغداد .