تحصيلات تکميلي

نام و نام خانوادگي : عبداله معصومي جشني

دانشکده : ادبيات و علوم انساني

استاد راهنما : دکتر محمدعلي چلونگر

تاريخ دفاع : 22/5/86

رشته و گرايش : تاريخ-اسلام

استاد مشاور : دکتر اصغر منتظرالقائم

قبيله ي هَمْدان و نقش آن در تاريخ اسلام و تشيع (قرن اول هجري قمري)

چکيده

نقش قبايل عرب در تحولات اجتماعي قرن اول هجري قمري بر پژوهشگران تاريخ اسلام و اهل تحقيق پوشيده نيست. ساخت اجتماعي جامعه ي اسلامي در قرن نخستين هجري ساختار قبيله اي داشت . به همين سبب رخدادها و حوادث پس از رحلت رسول الله (ص) از جمله واقعه ي سقيفه و فتوح اسلامي رنگ قبيله اي به خود گرفت. ادامه ي اين روند به اختلافات سياسي و اجتماعي دامن زد و در شكست يا پيروزي گروههاي داخلي درگير جنگ در جامعه ي اسلامي مؤثر افتاد.

قبيله‌ي هَمْدان يكي از قبايل يمني است كه داراي سابقه تمدني و حكومتي در پيش از اسلام در سرزمين يمن مي باشد. برخي از مشاهير و بزرگان اين قبيله پس از غزوه ي تبوك به حضور رسول خدا (ص) رسيدند و از اسلام خود و قبيله خبر دادند. حضور حضرت علي (ع) در ميان آنها، اسلام گسترده و دسته جمعي آنها را در سال دهم هجري در پي داشت كه اين حضور سنگ بنايي در گرايش اين قبيله به سوي اهل بيت عليهم السلام وتشيع بود.

پس از رحلت رسول خدا (ص) و واقعه‌ي رِدّه، قبيله ي همدان بر اسلام استوار ماندند و در فتوحات اسلامي در شمال و شرق به همراه قبايل ديگر شركت كرد. در نبرد جَمَل و سپس صفيّن در كنار امام علي (ع) بودند و در صف بندي عراق و شام به صورت گسترده از امام علي (ع) حمايت كردند و يكي از قبايلي بود كه به رشد و گسترش تشيع كمك نمود. در قيام امام حسين (ع)، ده نفر از 34 تن ياران يمني امام حسين (ع) از قبيله ي همدان بودند كه با شناختي عميق و آگاهانه به اين انتخاب دست زدند.

اين گرايش به خاندان اهل بيت عليه السلام و تشيع از سوي همدانيان با حضور در قيام مختار كه شعار خونخواهي امام حسين (ع) را سر داد نيز مشاهده مي گردد كه از مهمترين دلايل آن حضور حضرت علي (ع) در ميان قبيله ي هَمْدان در يمن، حضور صحابه‌ي رسول خدا (ص) و ياران علي (ع) در كوفه در سالهاي اوليه تأسيس اين شهر و سپس چهار سال خلافت امام علي (ع) در كوفه بود كه همدانيان زيادي در اين شهر سكونت داشتند و از برنامه هاي امام علي (ع) حمايت مي نمودند.

اين رساله بر آن است تا نقش قبيله ي هَمْدان را در تحولات تاريخ اسلام و تشيع در قلمرو اسلامي در قرن اول هجري قمري مورد بحث قرار دهد. نخبگان فرهنگي اين قبيله همچون حارث بن اَعْوَر، ابواسحاق سبيعي ، حسن بن صالح ، عبد خير بن يزيد همداني و ... در تدوين و گسترش معارف اسلام و تشيع نقش گسترده اي داشتند.

كليد واژه: هَمْدان، يمن، اسلام، تشيع، كوفه، سعيد بن قيس همداني.